The Study of the Human Past

«Ελληνίδες matronae: Η παρουσία και η απεικόνιση της γυναίκας στον δημόσιο βίο της Ελλάδας κατά την αυτοκρατορική περίοδο (1ος – 3ος αι. μ.Χ.)»

Κωνσταντινίδης Παναγιώτης, Μητρόπουλος Γιώργος

ΈρευναΣύντομα Βιογραφικά

Συνοπτική Περιγραφή της Έρευνας

Η έρευνα έχει ως αντικείμενο τη διεπιστημονική εξέταση της δημόσιας παρουσίας και απεικόνισης των επιφανών γυναικών στη ρωμαϊκή επαρχία της Αχαΐας κατά την αυτοκρατορική περίοδο (1ος – 3ος αι. μ.Χ.). Ο όρος «δημόσιος βίος» περιγράφει τα καθήκοντα που αναλάμβαναν οι εξέχουσες γυναίκες στις πόλεις, τις τιμές που απονέμονταν σ’ αυτές από τα όργανα των πόλεων και από ιδιώτες και, συνεπώς, την προβολή τους στα μνημεία που ανιδρύονταν προς τιμήν τους στους δημόσιους χώρους. Πράγματι, οι αρχαίες μαρτυρίες φαίνεται πως τεκμηριώνουν την έντονη ανάμειξη των γυναικών στον δημόσιο βίο, καθώς έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην απρόσκοπτη διοίκηση των ελληνικών πόλεων κυρίως ως ευεργέτιδες και ιέρειες των παραδοσιακών λατρειών, καθώς και της αυτοκρατορικής λατρείας. Για παράδειγμα, φημισμένη είναι η περίπτωση της συζύγου του Ηρώδη Αττικού, Ρήγιλλας, η οποία προχώρησε σε πλήθος ευεργεσιών σε πολλές πόλεις της Ελλάδας και ανέλαβε αξιώματα σε διαφορετικές πόλεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το παράδειγμά της ήταν μεμονωμένο. Αν και η παρουσία των γυναικών στη δημόσια ζωή των ρωμαϊκών πόλεων έχει μελετηθεί από ιστορική και αρχαιολογική σκοπιά ιδίως όσον αφορά τη Μικρά Ασία, τις Κυκλάδες ή τη Δύση, δεν έχει υπάρξει μέχρι σήμερα παρόμοια συνδυαστική έρευνα για τις γυναίκες στην επαρχία της Αχαΐας, ενώ το ίδιο συμβαίνει και στο πεδίο μιας συγκριτικής μελέτης της «δημόσιας παρουσίας» της γυναίκας μεταξύ των ρωμαϊκών επαρχιών.

Συνδυάζοντας τα επιστημονικά εργαλεία της ιστορίας, της αρχαιολογίας, της επιγραφικής και των σπουδών φύλου (“gender studies”), θα μελετηθούν για πρώτη φορά με συστηματικό τρόπο η δραστηριότητα σε συνδυασμό με την οπτική απεικόνιση των γυναικών στον δημόσιο βίο των πόλεων της επαρχίας. Ειδικότερα, θα μελετηθεί μια πληθώρα αρχαίων μαρτυριών: α) τιμητικές, αναθηματικές και επιτύμβιες επιγραφές που αφιερώθηκαν, τιμούσαν ή σχετίζονταν με επιφανείς γυναίκες, β) τιμητικά και επιτύμβια γυναικεία αγάλματα, γ) λοιπά μνημεία (π.χ. επιτύμβια ανάγλυφα, σαρκοφάγοι, νομίσματα, γραμματειακές αναφορές) που συνδέονταν με γυναίκες της ελληνορωμαϊκής αριστοκρατίας. Όπου είναι δυνατό, ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στην αλληλεπίδραση μεταξύ των επιγραφικών κειμένων (χαραγμένων στη βάση των μνημείων), του αγαλματικού τύπου και της κεφαλής στο γυναικείο πορτρέτο. Το συγκεντρωθέν υλικό θα προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τις επίσημες δραστηριότητες και λειτουργίες των γυναικών, καθώς και τις σχέσεις τους με τους αστικούς θεσμούς (για παράδειγμα, ως μέλη τους ή τιμώμενες από αυτούς), όπως ήταν η γερουσία, η βουλή και το γυμνάσιο. Μ’ αυτόν τον τρόπο, θα αποκομίσουμε μια πλήρη εικόνα για τη δημόσια persona και τις ευρύτερες κοινωνικές διασυνδέσεις της γυναίκας στις κατά τόπους κοινότητες της αυτοκρατορικής Ελλάδας.

Η διοργάνωση μιας ημερίδας με τη συμμετοχή νέων ερευνητών και η δημοσίευση ενός εκτεταμένου άρθρου στα αγγλικά σε περιοδικό με κριτές θα μπορέσει να κάνει ευρύτερα γνωστά τα αποτελέσματα της έρευνας, και κατά συνέπεια, να τοποθετήσει την Ελληνίδα matrona στην αρμόζουσα θέση της στην ιστορία της ελληνορωμαϊκής Ανατολής.

O Παναγιώτης Κωνσταντινίδης σπούδασε κλασική αρχαιολογία στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) όπου αναγορεύθηκε αριστούχος διδάκτορας το 2016. Η διδακτορική του διατριβή (υπό δημοσίευση στη σειρά εκδόσεων του Σαριπολείου Κληροδοτήματος του ΕΚΠΑ) είχε ως αντικείμενο την επίσημη απεικόνιση των γυναικείων μελών της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής οικογένειας στον ελλαδικό χώρο (επιβλέπουσα καθηγήτρια: Ο. Παλαγγιά). Κατά την διάρκεια των διδακτορικών του σπουδών διατέλεσε υπότροφος του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών (ΙΚΥ).

Έχει διδάξει (ως συμβασιούχος) κλασική αρχαιολογία σε πανεπιστήμια στην Ελλάδα, και έχει συμμετάσχει ως ερευνητής στο πρόγραμμα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης «Γλυπτική και κοινωνία στη ρωμαϊκή Ελλάδα: πολιτικό, οικονομικό και θρησκευτικό πλαίσιο» (με επιστημονική υπεύθυνη την καθηγήτρια Θ. Στεφανίδου-Τιβερίου). Κατά την περίοδο 2019-2021 έλαβε χρηματοδότηση για μεταδιδακτορική έρευνα από το ΙΚΥ για τη συστηματική μελέτη της εικονογραφίας της λατρείας στο Ασκληπιείο της Επιδαύρου, ενώ είναι μέλος της ερευνητικής ομάδας του ΕΚΠΑ με αντικείμενο τη δημοσίευση σε επιστημονικούς καταλόγους των γλυπτών από το Ασκληπιείο και την αρχαία πόλη της Επιδαύρου (με επικεφαλής του Αναπληρωτή Καθηγητή Στ. Κατάκη). Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζουν στη γλυπτική παραγωγή του ελλαδικού χώρου, για την οποία έχει δημοσιεύσει πολυάριθμα άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά με κριτές, συλλογικούς τόμους και πρακτικά διεθνών συνεδρίων, καθώς και μια μονογραφία σχετικά με την ελληνιστική και ρωμαϊκή γλυπτική της Μήλου (βραβείο «Λυσίμαχος Καυταντζόγλου» της Φιλοσοφικής Σχολής του ΕΚΠΑ). Αυτή την περίοδο η έρευνά του επικεντρώνεται στην περαιτέρω διερεύνηση της εικαστικής απεικόνισης της γυναίκας στο δημόσιο βίο κατά την αυτοκρατορική περίοδο.


Ο Γιώργος Μητρόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1992. Αποφοίτησε ως αριστούχος από το τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) το 2014. Στο ίδιο τμήμα πραγματοποίησε μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στην Αρχαία Ιστορία το 2016 και 2020 αντίστοιχα. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του, συμμετείχε σε προγράμματα ανταλλαγής φοιτητών Erasmus (University of Durham, Ηνωμένο Βασίλειο και Universität Heidelberg, Γερμανία). Η διδακτορική διατριβή του είχε ως αντικείμενο τη μίμηση του Ρωμαίου αυτοκράτορα στην ελληνορωμαϊκή Ανατολή (επιβλέπων καθηγητής: Κ. Μπουραζέλης). Τώρα είναι συμβασιούχος διδάσκων Αρχαίας Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΕΚΠΑ.

Ο δρ. Μητρόπουλος έχει συγγράψει πλήθος επιστημονικών άρθρων σε διεθνή περιοδικά με κριτές, καθώς και σε συλλογικούς τόμους, ενώ η διατριβή του βρίσκεται υπό δημοσίευση στη σειρά εκδόσεων του Σαριπολείου Κληροδοτήματος. Έχει συμμετάσχει σε διεθνή συνέδρια και σεμινάρια στην ημεδαπή, αλλά και στο εξωτερικό και έχει διατελέσει υπότροφος του Ιδρύματος Ωνάση και του «Sasakawa Young Leaders Fellowship Fund (SYLFF)». Για τις ανάγκες της διδακτορικής διατριβής του απονεμήθηκε υποτροφία από το ιταλικό Υπουργείο Εξωτερικών για ένα εξάμηνο έρευνας στο Πανεπιστήμιο ‘La Sapienza’ της Ρώμης. Επίσης, συνεργάζεται στο ερευνητικό πρόγραμμα δημοσίευσης των λατρευτικών επιγραφών των Φιλίππων (επιστημονικός υπεύθυνος: Α. Ριζάκης, Γαλλική Σχολή Αθηνών). Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα περιλαμβάνουν την πολιτική ιστορία και κοινωνία της ελληνορωμαϊκής Ανατολής, τη διαμόρφωση και διάδοση της αυτοκρατορικής ιδεολογίας στις ρωμαϊκές επαρχίες και την κοινωνικοπολιτική εξέλιξη των Συμπολιτειών στην ελληνιστική και ρωμαϊκή Ελλάδα.