The Study of the Human Past

«Το Νησί των Απόκληρων: η Ιστορία του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Λέρου (1957-1995)»

Καρυδάκη Δανάη

ΈρευναΗμερίδαΑποτελέσματα ΈρευναςΣύντομο ΒιογραφικόΔημοσιεύσεις

Συνοπτική Περιγραφή της Έρευνας

Ο σκοπός της παρούσας μεταδιδακτορικής έρευνας είναι να παραγάγει την πρώτη συστηματική ιστορική καταγραφή του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου της Λέρου, από την ίδρυσή του το 1957, έως και το 1995, όταν ολοκληρώθηκε το πρώτο στάδιο αποασυλοποίησης της Λέρου χάρη στη δράση της Ομάδας της Λέρου. Μέχρι στιγμής, οι προσπάθειες για να παραχθεί μια τέτοια καταγραφή έχουν λάβει χώρα μόνο από επαγγελματίες ψυχικής υγείας και όχι από ιστορικούς. Συνεπώς, η πρώτη συστηματική ιστορική καταγραφή του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου της Λέρου, όχι μόνο είναι σημαντική αυτή καθαυτή, αλλά και θα αποτελέσει αναπόσπαστο συμπλήρωμα της κοινωνικής, πολιτικής και πολιτισμικής ιστορίας της Ελλάδας στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα αλλά και της ίδιας της ιστορίας της ευρωπαϊκής ψυχιατρικής. Υπό αυτό το πρίσμα, αυτή η έρευνα επιδιώκει να αντλήσει δεδομένα από ένα εύρος πρωτογενών και δευτερογενών πηγών ούτως ώστε να παράσχει ένα αφήγημα που θα επικεντρώνεται γύρω από τις εξής τρεις θεματικές: α) Ποιες ήταν οι πρακτικές και οι συνθήκες διαβίωσης στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο της Λέρου σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές με άλλα ελληνικά ψυχιατρικά νοσοκομεία της εποχής και πώς συνέβαλλε η Ομάδα της Λέρου στην μεταρρύθμιση της ελληνικής ψυχιατρικής; β) Πώς εντάσσεται το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο της Λέρου μέσα στο ευρύτερο κοινωνικό, πολιτισμικό και πολιτικό πλαίσιο της ιστορίας της Ελλάδας τον 20ο αιώνα; γ) Τι έχει να προσθέσει η ιστορία του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου της Λέρου και της Ομάδας της Λέρου σε μια συγκριτική ιστορία της ευρωπαϊκής ψυχιατρικής;

Η έρευνα της κ. Καρυδάκη ενισχύθηκε οικονομικά από το ΚΕΑΕ με τη χρηματοδότηση του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση.

Ημερίδα

«Η Λέρος στο Επίκεντρο και το Περιθώριο: Ιστορία, Πολιτική, Ψυχιατρική»

Τετάρτη 31 Οκτωβρίου 2018
Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ
Σκουφά 45, Κολωνάκι

Η Hμερίδα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της έρευνας «Το Νησί των Απόκληρων: η Ιστορία του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Λέρου (1957-1995)» που χρηματοδοτεί το Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες (ΚΕΑΕ) για το έτος 2018, με την υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση.

 

 


Δανάη Καρυδάκη
Δημήτρης Πλουμπίδης, Δέσπω Κριτσωτάκη, Βάσια Λέκκα, Δανάη Καρυδάκη
Καλλιρόη Λινάρδου, Δανάη Καρυδάκη
Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Ειρήνη Αβραμοπούλου, Δότα Παγιοπούλου, Τασούλα Βερβενιώτη

 

Ανδρέας Λουκάκος

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Πρόγραμμα

16.00   Καλωσόρισμα/Εισαγωγή – Δανάη Καρυδάκη

16.30-18.00   (Συντονισμός: Δημήτρης Πλουμπίδης)

Επανεξετάζοντας τις απόπειρες ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στη μεταπολεμική Ελλάδα (δεκ. 1950-1970) – Δέσπω Κριτσωτάκη

Το «ένοχο μυστικό της Ευρώπης»; Σκέψεις για την ψυχιατρική του χθες και του σήμερα – Βάσια Λέκκα

Στη Χώρα του Ποτέ: Η ιστορία των τροφίμων με νοητική αναπηρία στη Λέρο (1958-1995) – Δανάη Καρυδάκη

18.00-18.30 Διάλειμμα

18.30-20.00 (Συντονισμός: Βαγγέλης Καραμανωλάκης)

Λογοδοτώντας για το τραύμα του άλλου: Η ανθρώπινη ζωή ως άσυλο ή ασυλία – Ειρήνη Αβραμοπούλου

Λέρος: από τόπος βασανισμού, από κολαστήριο, ένας τόπος-παράδειγμα ψυχιατρικής μεταρρύθμισης – Δότα Παγιοπούλου

Λέρος 1999 και 2018: Δύο ταξίδια στον χώρο, την Ιστορία και τη μνήμη – Τασούλα Βερβενιώτη

20.00-20.30

Προβολή ντοκιμαντέρ Η Ελευθερία είναι θεραπευτική – Ανδρέας Λουκάκος

20.30-21.00 – Συζήτηση/Συμπεράσματα

 


Πρόγραμμα Ημερίδας (PDF)

Αφίσα Ημερίδας (PDF, JPG)

Βιογραφικά Συμμετεχόντων και Περιλήψεις Ανακοινώσεων (PDF)

https://dankarydaki.wixsite.com/leros

Έρευνα: «Το Νησί των Απόκληρων: η Ιστορία του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Λέρου (1957-1995)»

Ερευνήτρια: Δρ. Δανάη Καρυδάκη

Η έρευνα «Το Νησί των Απόκληρων: η Ιστορία του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Λέρου (1957-1995)» χρηματοδοτήθηκε από το Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες (ΚΕΑΕ) για το έτος 2018, με την υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση.

Στις 10 Σεπτεμβρίου 1989, ένα ελληνικό σκάνδαλο γίνεται πρώτη είδηση στη βρετανική κυριακάτικη εφημερίδα Observer. Ο τίτλος του άρθρου του John Merritt ήταν «Το Ένοχο Μυστικό της Ευρώπης» [Europe’s Guilty Secret] και το πρωτοσέλιδο απεικόνιζε γυμνούς, απελπισμένους ανθρώπους να περιπλανώνται στα κτίρια του Κρατικού Θεραπευτηρίου Λέρου στα Λέπιδα. «Εκατοντάδες ψυχασθενείς και ανάπηροι άνδρες, γυναίκες και παιδιά» διαβάζουμε από το εσωτερικό άρθρο της εφημερίδας με τον τίτλο ‘Oι γυμνοί και οι καταραμένοι’ «έχουν αφεθεί να σαπίσουν σε συνθήκες στρατοπέδου συγκέντρωσης σε ένα απομακρυσμένο ελληνικό νησί. Η απόλυτη φρίκη της κατάστασης αυτών των χαμένων ψυχών στο νησί της Λέρου, 172 μίλια νοτιοανατολικά του Πειραιά, αποκαλύπτεται σήμερα μετά την πρόσβαση που απέκτησαν στο νοσοκομείο δύο δημοσιογράφοι του Observer».[1]

Το 1989 και ο μύθος του «μυστικού»

Αυτό το «ένοχο μυστικό» είχε στην πραγματικότητα αποκαλυφθεί πολύ πριν το ’89. Τον Απρίλιο του ’81, το ανεξάρτητο περιοδικό «Η Τρέλλα» που προωθούσε τις ιδέες του αντι-ψυχιατρικού κινήματος, δημοσιεύει άρθρο με τίτλο «Λέρος: Νεκροζώντανοι στο νησί του διαβόλου».[2] Μια ομάδα νεαρών γιατρών, η επονομαζόμενη «Ομάδα Λέρου», παρουσιάζει την κατάσταση στη Λέρο ενώπιον σημαντικής μερίδας της επίσημης επιστημονικής κοινότητας των ψυχιάτρων στο Ελληνογαλλικό συμπόσιο για την κοινωνική ψυχιατρική που διοργάνωσε ο γνωστός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Παναγιώτης Σακελλαρόπουλος σε συνεργασία με τη γαλλική ψυχαναλυτική εταιρία τον Δεκέμβριο του ’81.[3] Ο φωτογράφος Νίκος Παναγιωτόπουλος επισκέπτεται τη Λέρο στις αρχές του 1982 και λίγες μέρες αργότερα δημοσιεύει συγκλονιστικές φωτογραφίες μέσα από το άσυλο στον Ταχυδρόμο.[4] Εξαιτίας, μάλιστα, των πιέσεων της Ομάδας Λέρου, με απόφαση του Υπουργού Υγείας του ΠΑΣΟΚ Παρασκευά Αυγερινού στο τέλος του 1982, απαγορεύεται η μεταφορά άλλων ασθενών για εγκλεισμό στη Λέρο. Στις 19 Ιουνίου 1983, το πρωτοσέλιδο της Ελευθεροτυπίας κυκλοφορεί με τίτλο «Ψυχιατρείο Λέρου: Εδώ αφήστε κάθε ελπίδα», συνοδευόμενο από φωτογραφίες των άθλιων συνθηκών διαβίωσης των ασθενών.[5] Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ εισάγει τον Νόμο 1397 για την ίδρυση του ΕΣΥ τον Οκτώβρη του ’83, συμπεριλαμβάνοντας το άρθρο 21 για την οργάνωση και μεταρρύθμιση της ψυχικής υγείας, ενώ, εξαιτίας και της άσχημης κατάστασης των ψυχιατρείων πανελλαδικά, η Ελλάδα λαμβάνει το 1984 έκτακτη οικονομική ενίσχυση από την ΕΟΚ με βάση τον κανονισμό 815/84.[6] Στις 25 Ιουλίου 1989, δύο μήνες δηλαδή πριν το δημοσίευμα του Observer, ο Μιλτιάδης Έβερτ, τότε υπουργός Υγείας επί κυβέρνησης Τζαννετάκη, κάνει αιφνιδιαστική επίσκεψη στο Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου, χαρακτηρίζοντας «απαράδεκτες» τις συνθήκες και στέλνοντας κατόπιν 3 Ολλανδούς ψυχιάτρους για να στελεχώσουν το προσωπικό.[7] Μάλιστα, ο Γάλλος φιλόσοφος και ψυχοθεραπευτής Félix Guattari, ο οποίος επισκέφτηκε τη Λέρο τον Οκτώβριο του ’89, σημειώνει στο ημερολόγιό του ότι ο «δημοσιογράφος του Observer χρειάστηκε να ψάξει να βρει παλιές φωτογραφίες για το ρεπορτάζ του, γιατί το περίπτερο 16, κάτι σαν «λάκκος φιδιών» όπου, χρόνια τώρα, ζούσαν 165 άρρωστοι, γυμνοί και στοιβαγμένοι σαν τα ζώα, δεν υπάρχει πλέον».[8]

Όσο διαστρεβλωμένη ή καθυστερημένη κι αν ήταν η αναπαράσταση του ΚΘΛ στον Observer, και παρά τις όποιες πολιτικές σκοπιμότητες της περιόδου, το 1989 θεωρείται κομβικό σημείο στην ιστορία της αποασυλοποίησης και της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα. Κομβικό σημείο θεωρείται και για την ιστορία του Κρατικού Θεραπευτηρίου Λέρου, την οποία θα προσπαθήσω να χαρτογραφήσω στη συνέχεια.

Ιστορία του χώρου: από την πειθάρχηση και την εξορία στον εγκλεισμό και την περιθωριοποίηση

«Στην αρχαία Ελλάδα» αναφέρει ένας Ευρωπαίος απεσταλμένος σύμφωνα με τον Observer «η είσοδος στον Άδη ήταν μια σπηλιά στην πελοποννησιακή χερσόνησο. Στη σύγχρονη Ελλάδα είναι στη Λέρο».[9] Πράγματι, η Λέρος έχει μακρά ιστορία ως τόπος διαμονής γι’ αυτούς που απέκλειε η ελληνική κοινωνία και, ενίοτε, αυτούς που κακοποιούσε το ελληνικό κράτος. Το 1912, η Λέρος περνά από την Οθωμανική αυτοκρατορία σε Ιταλική Διοίκηση. Το 1923, που ξεκινά και η προσπάθεια εξιταλισμού των Δωδεκανήσων, η Λέρος επιλέγεται, λόγω της γεωγραφικής θέσης και μορφολογίας της –ο όρμος στο Λακκί είναι το μεγαλύτερο φυσικό λιμάνι στην ανατολική Μεσόγειο— ως τόπος δημιουργίας της σημαντικότερης και πιο βαριά εξοπλισμένης βάσης της Ιταλίας.[10] Αμέσως μετά, ξεκινούν οι εργασίες για τη δημιουργία της αεροναυτικής βάσης Gianni Rosseti στα Λέπιδα και αργότερα στον Αη Γιώργη, μικρούς κόλπους μέσα στον όρμο του Λακκιού. που είχε τη δυνατότητα να χωρέσει τουλάχιστον 7.000 Ιταλούς στρατιώτες. Εξαιτίας των αυξανόμενων αναγκών της βάσης, Ιταλοί αρχιτέκτονες έρχονται στο νησί τη δεκαετία του ’30 και πραγματοποιούν τη μεγαλύτερη πολεοδομική επέμβαση των Ιταλών στα Δωδεκάνησα στο βόρειο τμήμα του λιμανιού. Οικοδομούν από την αρχή την πόλη Porto Lago (σημερινό Λακκί) με κατοικίες αξιωματικών και υπαξιωματικών, σχολείο, θέατρο και νοσοκομείο.

Τμήμα της βάσης βομβαρδίζεται από τους Ναζί κατά τη διάρκεια της μάχης της Λέρου που ακολούθησε τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας με τους συμμάχους τον Σεπτέμβριο του ’43. Τα περισσότερα, όμως, κτίρια μένουν ανέπαφα μετά την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Τον Οκτώβριο του 1948, λοιπόν, ο Παύλος με τη Φρειδερίκη, συνοδευόμενοι από αξιωματικούς του στρατού και διοικητικούς υπαλλήλους του στρατοπέδου της Μακρονήσου, επισκέπτονται τη Λέρο. Σκοπός τους είναι να βρουν κατάλληλους χώρους για τη δημιουργία τεχνικών σχολών υπό την αιγίδα του Βασιλικού Εθνικού Ιδρύματος, όπου προτίθενται να μεταφέρουν νεαρούς κομμουνιστές και παραβάτες, παιδιά ανταρτών και ορφανά για να μάθουν μια τέχνη αλλά και να κατηχηθούν στο εθνικό αφήγημα εν μέσω εμφυλιακού και, αργότερα, μετεμφυλιακού κλίματος. Οι εγκαταστάσεις των Ιταλών στο Λακκί, τα Λέπιδα και τον Άη Γιώργη αποτελούν μια φτηνή και πρακτική λύση. Ταυτόχρονα, οι κάτοικοι, που είχαν ήδη ξεκινήσει μια σχέση οικονομικής εξάρτησης από το κράτος από την περίοδο της Ιταλοκρατίας, βλέπουν τις Βασιλικές Σχολές σαν ένα μέσο βιοπορισμού, καθώς περίπου 200 Λεριοί δούλευαν ως δάσκαλοι κάποιας τέχνης ή φύλακες στις Σχολές. «Στις Βασιλικές Τεχνικές Σχολές Λέρου» γράφει η Τασούλα Βερβενιώτη «μεταφέρθηκαν με αρματαγωγά από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης –και όχι μόνο – πάνω από 1000 ανήλικοι αντάρτες του Δημοκρατικού Στρατού και πιθανόν 200 αντάρτισσες. Στις Σχολές αυτές έγινε η μεγαλύτερη «συγκέντρωση» ανήλικων μαχητών».[11] Τα αγόρια τοποθετήθηκαν στον πρώην κοιτώνα πληρωμάτων υποβρυχίων στον Αη Γιώργη ενώ τα κορίτσια στη Σχολή Οικοκυρικής που στήθηκε στο μέσα τμήμα του Λακκιού, δηλαδή όχι παραθαλάσσια, στην οδό Βασιλίσσης Όλγας. Περίπου 5000 νέοι μεταξύ 14 και 21 ετών πέρασαν από τις Βασιλικές Σχολές τα επόμενα χρόνια. Οι Σχολές σταδιακά εξελίχθηκαν σε περιζήτητο προορισμό για τα παιδιά οικογενειών της εργατικής τάξης. Στις αρχές της δεκαετίας του ’60 οι Σχολές άρχισαν σιγά σιγά να εγκαταλείπονται και το 1964 έκλεισαν εντελώς.

Η ιστορία αυτών των χώρων ως τόπων φύλαξης και εγκλεισμού συνεχίστηκε και μέσα στη δικτατορία. Μεταξύ Ιουλίου και Σεπτεμβρίου 1967, περίπου 4000 πολιτικοί κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στη Λέρο. Γύρω στους 300 πιο επιφανείς κρατουμένους όπως ο Γιάννης Ρίτσος πήγαν στο Παρθένι, στο βόρειο τμήμα της Λέρου, εκεί όπου βρίσκεται τώρα το εν ενεργεία στρατόπεδο του νησιού ενώ κάποιοι από αυτούς, όπως για παράδειγμα ο Χαρίλαος Φλωράκης ζούσαν υπό περιορισμό σε σπίτια ντόπιων. Οι περισσότεροι, όμως, η αφανής πλέμπα, όπως μου επιβεβαιώνουν ο ψυχίατρος του ΚΘΛ Γιάννης Λουκάς και ο συνταξιούχος νοσηλευτής Παναγιώτης Κρητικός, μεταφέρονται στο Λακκί, στο κτίριο των πρώην Βασιλικών Σχολών στον Αη Γιώργη. Από το Παρθένι στο Λακκί μεταφέρονται, επίσης, μετά τη διάσπαση του ΚΚΕ το ’68 και μέλη του ΚΚΕ εσωτερικού για να αποφεύγονται οι καυγάδες μεταξύ κρατουμένων. Οι συνθήκες εκεί ήταν τραγικές, οι άνθρωποι ήταν στοιβαγμένοι ο ένας δίπλα στον άλλο και χρησιμοποιούσαν χαρτόκουτα για να έχουν μια αίσθηση ιδιωτικότητας στον ύπνο.. Τον Δεκέμβριο του ’69, ο κρατούμενος Νικόλαος Γαλάτης πεθαίνει από γρίπη. Διαβάζουμε από τηλεγράφημα που έστειλαν οι κρατούμενοι στο Υπουργείο Δημόσιας Τάξης: «Ο επισυμβάς κάτω από τραγικάς συνθήκας θάνατος επιβεβαιώνει δια πολλοστήν φοράν την ανάλγητον συμπεριφοράν Κυβερνήσεως έναντι ημών STOP. Ευθύναι Κυβερνήσεως βαρύταται STOP. Προγενεστέρα τηλεγραφική προειδοποίησίς μας (δια μέσω Διοικήσεως) δια σοβαρωτάτην μορφήν επιδημίας η οποία πλήττει το Στρατόπεδον ουδεμίας προσοχής έτυχεν STOP. Καταγγέλοντες μεθοδευμένην πολιτικήν εξοντώσεώς μας εις Νεκρότοπον Λακκίου πραγματοποιούμεν σήμερον ολοήμερον αποχή συσσιτίου STOP. Και αιτούμεθαν την άμμεσον διάλυσιν του θανατοφόνου τούτου Στρατοπέδου με την απόλυσιν όλων μας».[12] Η συγκεκριμένη είδηση, μάλιστα, έφτασε στις 2 Ιανουαρίου 1970 και στους New York Times.[13] Στο τέλος πια του ’70 αποχωρούν από τη Λέρο οι τελευταίοι εξόριστοι.

Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας τους ως χώρων εγκλεισμού, τα κτίρια στο Λακκί, τα Λέπιδα και τον Αη Γιώργη της Λέρου λειτούργησαν ως τόπος διαμονής ανθρώπων με ψυχικές διαταραχές και νοητική αναπηρία – συνυπήρχαν μάλιστα οι ψυχασθενείς και με τους σπουδαστές των σχολών μέχρι το ’64 και με τους κρατουμένους μέσα στη Χούντα. Αυτή την ιστορία θα επιχειρήσω να περιγράψω στη συνέχεια.

Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου (1958-1964)

Στις 7 Μαΐου 1957 ιδρύεται, με Βασιλικό διάταγμα, και πρωτοβουλία της κυβέρνησης Καραμανλή, η Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου, ενώ οι πρώτοι 300 ασθενείς μεταφέρονται εκεί στις αρχές του ’58.[14]  Η ίδρυσή του βασίζεται στον νόμο 6077 του ’34 για την οργάνωση των δημόσιων ψυχιατρείων και ειδικά στο άρθρο 4 για τη δημιουργία αγροτικών αποικιών ψυχοπαθών, μια ιδέα που, όπως διαβάζουμε από την εφημερίδα Ελευθερία της εποχής «μετεφυτεύθη εδώ από τη Γαλλία».[15]

Εκτός από τους ανθρώπους με σοβαρές ψυχικές ασθένειες ή νοητική αναπηρία έχουν σημειωθεί και περιπτώσεις μεταφοράς ασθενών που ήταν απόκληροι κοινωνικά επειδή ήταν παιδιά εκτός γάμου, πολιτικά αντιφρονούντες, αλκοολικοί, τυφλοί, γυναίκες με επιλόχειο κατάθλιψη αλλά και άτομα με ελαφριά νοητική αναπηρία που θα ήταν απόλυτα λειτουργικοί εντός της κοινωνικής δομής. Όπως φανερώνεται, ίσως, από τον όρο αποικία και βάσει του νόμου 2592 του 1953 που προέβλεπε ότι τα ψυχιατρικά νοσοκομεία δεν θα είναι τομεοποιημένα αλλά θα εξυπηρετούν τις ανάγκες όλης της χώρας, βασικός σκοπός της ίδρυσης του ψυχιατρείου στη Λέρο είναι η αποσυμφόρηση των νοσοκομείων των μεγάλων πόλεων που είχαν γεμίσει και εξαιτίας των άθλιων μετεμφυλιακών κοινωνικών συνθηκών.[16] Διαβάζουμε σχετικά από την εφημερίδα Ελευθερία στις 30 Μαρτίου 1958:

Μια «αποικία ψυχοπαθών» πρόκειται να δημιουργηθεί στο Λακκί της Λέρου. Εκεί κάτω, στο όμορφο αυτό νησί του Δωδεκαννησιακού συμπλέγματος, θα καταβληθή προσπάθεια ώστε 650 ψυχασθενείς- τόσοι θα είναι οι άποικοι- να ξαναβρούν τον χαμένο τους εαυτό…Εκτός όμως αυτού θα προκύψει και ένα άλλο ευχάριστο αποτέλεσμα: θα αποσυμφορηθή, κατά ένα μικρό έστω ποσοστό, το Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών, με τους 3.024 ασθενείς και τους 750 «ανευ κλίνης»…πρέπει να σημειωθεί ότι λόγω της μεταπολεμικής αυξήσεως των ψυχασθενών και της ελλείψεως ψυχιατρείων, το Δαφνί δεν ημπορεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες του. Την οξύτητα του προβλήματος αυτού θα μειώση κάπως η Λέρος… Εκτός από [τους εκείθεν καταγομένους ασθενείς] θα υπάρχει και δεύτερο είδος ασθενών: οι «εγκαταλελειμμένοι»! Έτσι αποκαλούνται 1000 περίπου τρόφιμοι του Ψυχιατρείου Αθηνών, οι οποίοι θα φορούν αιωνίως την φόρμα του «τρελλού». Κανείς δεν πρόκειται να έλθη, ποτέ για να τους παραλάβη. Διότι – και αυτό είναι το καταπληκτικόν της υποθέσεως – οι τρόφιμοι αυτοί δεν είναι πλέον ασθενείς. Ευρισκόμενοι πίσω από τα κάγκελλα του νοσοκομείου 10 και 15 χρόνια έχουν αποθεραπευθή και προσαρμοσθή κοινωνικώς. Οι συγγενείς τους, όμως, ντρέπονται γι’ αυτούς ή τους φοβούνται. Έτσι βρίσκουν καλύτερο να είναι θαμμένοι με τους τρελλούς παρά να ζουν κοντά τους. Μα εκτός από τους δικούς των ούτε η κοινωνία βλέπει με καλό μάτι αυτούς τους άλλοτε τρελλούς, που γι’ αυτήν εξακολουθούν να είναι δαιμονισμένοι. Το κράτος βέβαια ούτε τους επισκέφθηκε ποτέ.[17]

Πράγματι, κριτήριο για τη μεταφορά ασθενών στη Λέρο ήταν η απουσία επισκεπτηρίου τους τελευταίους 12 μήνες. Οι ασθενείς της Λέρου ήταν, λέει ο Γιάννης Λουκάς, στα αζήτητα, κοινωνικά, ενώ, άλλοι, ακόμα κι αν είχαν οικογένειες, θεωρούνταν ανίατες περιπτώσεις.[18] Ο Γιάννης Τσιάντης, παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής που συμμετείχε στις αρχές του ’90 στην αποασυλοποίηση της Λέρου, υποστηρίζει ότι το στίγμα που έφερναν στις οικογένειές τους οι άνθρωποι με ψυχικές διαταραχές και νοητική αναπηρία αλλά και η άποψη πολλών ειδικών ότι δεν άξιζε να προσπαθήσουν ή να ανησυχούν γι’ αυτούς, οδηγούσε συχνά τις οικογένειες να εγκαταλείπουν τα παιδιά τους σε ιδρύματα όπως αυτό της Λέρου.[19] Ο σταδιακός εκσυγχρονισμός της ελληνικής οικογένειας και της ελληνικής κοινωνίας στη μεταπολεμική περίοδο θα μπορούσε, επίσης, να εξεταστεί ως λόγος εγκατάλειψης των ασθενών μελών σε ιδρύματα, καθώς, όπως διαφαίνεται στη διεθνή βιβλιογραφία, η ανάδυση του ασύλου τον 19ο αιώνα συμπίπτει με την εύρεση εργασίας των βιοπαλαιστών έξω από το σπίτι, το νοικοκυριό. Ο Δημήτρης Πλουμπίδης σημειώνει σχετικά ότι ειδικά η παρουσία διανοητικά καθυστερημένων στα ψυχιατρεία είναι δείγμα διάλυσης της παραδοσιακής κοινωνίας.[20] Επιπρόσθετα, ο βρετανός ιστορικός της νοητικής αναπηρίας Simon Jarrett επανεξετάζει τις ιστορικές έννοιες της κοινότητας υποστηρίζοντας ότι πριν την ανάδυση του ασύλου οι άνθρωποι με νοητική αναπηρία ήταν ενσωματωμένοι στην κοινωνική δομή. «Αν σκεφτούμε με ιστορικούς όρους,» γράφει σχετικά «ο αποκλεισμός είναι η ανώμαλη εξαίρεση και η ιδέα της ενσωμάτωσης δεν είναι μια μοντέρνα αλλαγή παραδείγματος που φαντάστηκαν οι υποστηρικτές της [ψυχιατρικής] μεταρρύθμισης στο τέλος του 20ου αιώνα, αλλά αντιπροσωπεύει μάλλον μια επιστροφή στην κοινωνική νόρμα».[21]

Η Πρόνοια στη Λέρο: η περίπτωση του ΠΙΚΠΑ (1961)

Η Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου δεν ήταν το μοναδικό ίδρυμα στη Λέρο. Το 1961 ιδρύεται με βασιλικό διάταγμα Ειδική Υπηρεσία Κέντρου Περιθάλψεως Παίδων ΠΙΚΠΑ (ΚΕΠΕΠ) εν Λέρω, γνωστό ως ΚΕΠΕΠ ή ΠΙΚΠΑ Λέρου, που εδρεύει στον χώρο που ήταν νωρίτερα η Σχολή Οικοκυρικής. Το ΚΕΠΕΠ ή ΠΙΚΠΑ Λέρου ανήκει στο δίκτυο του Πατριωτικού Ιδρύματος Κοινωνικής Πρόνοιας και Αντιλήψεως, βασικός στόχος του οποίου ήταν ήδη από τον μεσοπόλεμο η προστασία της μητρότητας και της παιδικής ηλικίας.[22] Αρμοδιότητά του είναι, όπως διαβάζουμε στο βασιλικό διάταγμα του ’61 «η περίθαλψις παίδων ηλικίας 0-18 ετών, πασχόντων εξ ανιάτων σωματικών αναπηριών ως και παιδιών της αυτής ηλικίας πασχόντων εκ βαρειών μη παιδαγωγίμων διανοητικών καθυστερήσεων και εν γένει εξ ανιάτων βαρειών διαταραχών μετά ή ανευ νευρικών και σωματικών βλαβών και μη επιδεχομένων βελτίωσιν».[23] Εν τούτοις, κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του το ΠΙΚΠΑ φιλοξενούσε όχι μόνο παιδιά και εφήβους αλλά και ανθρώπους έως και 40 ή 50 ετών οι οποίοι είχαν ενηλικιωθεί κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού τους και γι’ αυτόν τον λόγο συχνά αναφέρονταν ως «παιδιά» ανεξαρτήτως της πραγματικής τους ηλικίας.[24]

Παρόλο που το ΚΕΠΕΠ ή ΠΙΚΠΑ Λέρου δεν ήταν σχεδιασμένο για την αποκλειστική φροντίδα ανθρώπων με νοητική αναπηρία, η μελέτη στα αρχεία δείχνει ότι όλοι οι τρόφιμοι είχαν κάποιας μορφής νοητική αναπηρία από ελαφριά έως και πολύ βαριά ενώ πολλοί από αυτούς έπασχαν επίσης και από κάποια σωματική αναπηρία όπως τυφλότητα ή κινητική αναπηρία. Είναι, βέβαια, χαρακτηριστικό ότι η αντιμετώπισή τους δεν ήταν πολύ διαφορετική από αυτή των τροφίμων του ψυχιατρείου που έπασχαν από ψυχικές διαταραχές. Πιο συγκεκριμένα, παρατηρούμε τόσο στις εκθέσεις πεπραγμένων όσο στα συνταγολόγια του ΚΕΠΕΠ μεταξύ 1975 και 1984 να παραγγέλλονται μεγάλες ποσότητες Largactil [χλωροπροζαμίνης] και Aloperidin [αλοπεριδόλης], δηλαδή αντιψυχωσικών φαρμάκων που χορηγούνται σε ανθρώπους με νοητική αναπηρία από τον μοναδικό κιόλας ψυχίατρο του ψυχιατρείου Ευθύμιο Μπακλέζο που επισκέπτεται το ΚΕΠΕΠ «άπαξ της εβδομάδος δια την ψυχονευρολογική παρακολούθηση».[25]

Οι συνθήκες διαβίωσης στο ΠΙΚΠΑ περιγράφονται ως άθλιες. Τα παιδιά ζούσαν σε στρατώνες της δεκαετίας του ’30 χωρίς ράμπες ή ανελκυστήρες για να διευκολύνονται οι τρόφιμοι με σωματικές αναπηρίες. Τουαλέτες και ντους μπήκαν λίγα χρόνια μόλις πριν την έναρξη της αποασυλοποίησης ενώ κατά τη διάρκεια του χειμώνα η θέρμανση δεν έφτανε για να ζεστάνει το κτίριο. Έτρωγαν ή τους τάιζαν στο κρεβάτι και πολλοί από τους τρόφιμους ήταν δεμένοι με αλυσίδες πάνω στα κρεβάτια τους.[26] Το 1986, μάλιστα, παρουσιάστηκε και ένα περιστατικό σεξουαλικής κακοποίησης ενός τροφίμου του ΠΙΚΠΑ από έναν φύλακα.[27] Ο βρετανός ψυχίατρος John Henderson, που είχε έρθει στη Λέρο ως μέλος της αποστολής της ΕΟΚ στα τέλη του ’80, περιγράφει την επίδραση αυτών των συνθηκών διαβίωσης στο ΠΙΚΠΑ στους ίδιους τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας: «Κανείς που τους είχε δει δεν μπορούσε να ξεχάσει την τραγική θέα γυμνών αγοριών και κοριτσιών που μπουσουλούσαν ή ήταν ξαπλωμένα πάνω σε βρώμικες κουβέρτες απλωμένες στα γυμνά πατώματα των θαλάμων ή αυτούς που ήταν τόσο φριχτά παραμορφωμένοι ή ανίκανοι, ξαπλωμένοι ακίνητοι στα κρεβάτια τους σαν να ήταν πεθαμένοι».[28]

Από Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου σε Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου (1964-1989)

Για να ξαναγυρίσουμε λοιπόν στην ιστορία του ψυχιατρείου, το 1964, η κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου αλλάζει το όνομα του ιδρύματος από Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου στο πιο ουδέτερο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου. Οι συνθήκες διαβίωσης όμως χειροτερεύουν και ο πληθυσμός των τροφίμων ολοένα και αυξάνεται. Το κλείσιμο των σχολών της Φρειδερίκης το 1964, φαντάζει σαν μια χρυσή ευκαιρία για την κυβέρνηση, καθώς έτσι αδειάζουν αρκετές εκατοντάδες κλίνες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τους σκοπούς του ψυχιατρείου. Έτσι, το 1965, στέλνονται, «με καραβιές» όπως λένε οι ντόπιοι, 1450 ψυχικά ασθενείς από το Δαφνί. Οι αυξανόμενες ανάγκες με τον πενταπλασιασμό των ασθενών, ανοίγουν πολλές θέσεις εργασίας στο ίδρυμα, στο οποίο προσλαμβάνονται κατά βάση ανειδίκευτοι κτηνοτρόφοι και ψαράδες σε ρόλο φυλάκων και βοηθών θαλάμου.

Οι τρόφιμοι ζουν κάτω από τις πιο ακραίες συνθήκες ασυλιακής ζωής, μέσα σε πρώην στρατώνες, σε θαλάμους όπου κοιμούνται από 90 έως και 180 άτομα. Τα περίπτερα 1 εως 6, που είναι τα γυναικεία, βρίσκονται στο Λακκί, στον χώρο του πρώην νοσοκομείου των Ιταλών που βρίσκεται τώρα και το Γενικό Νοσοκομείο Λέρου. Τα περίπτερα 7 έως 16, των αντρών με εξαίρεση το περίπτερο 7 που είχε ανήλικους, βρίσκονται στα Λέπιδα και στον Αη Γιώργη. Στο περίπτερο 11, τον πρώην κοιτώνα των αεροπόρων και το μεγαλύτερο παράρτημα του ψυχιατρείου, ζουν τη δεκαετία του ’70, 1100 ασθενείς ο ένας πάνω στον άλλο, χωρίς προσωπικό χώρο και χρόνο, σαν κοπάδι, χωρίς ατομική ταυτότητα, χωρίς ανθρώπινα δικαιώματα, με τον κοινωνικό και φυσικό θάνατο σαν την μόνη προοπτική μπροστά τους, όπως γράφει ο Γιάννης Λουκάς.[29]

Τον Νοέμβριο του 1976 συγχωνεύεται το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου με το Γενικό Νοσοκομείο Λέρου υπό την επωνυμία που είναι έως και σήμερα γνωστό «Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου».

Η ψυχίατρος Έφη Σκλήρη, που κάνει το αγροτικό της στη Λέρο, γράφει στο ημερολόγιό της στις 14 Απριλίου του ’79: «Συμπληρώνω σε δυο μέρες δύο μήνες δουλειά σ’ αυτό το πράμα που δεν μπορεί να το πει κανείς ούτε ψυχιατρείο ούτε άσυλο ούτε φυλακή και βέβαια ούτε κολαστήριο.»[30] Είναι, όπως χαρακτηριστικά γράφει αλλού, το Dachau, χρησιμοποιώντας μια από τις πιο ευρέως χρησιμοποιημένες μεταφορές για να περιγραφεί η απάνθρωπη συμπεριφορά ανθρώπου προς άνθρωπο.

Ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου, πρωτεργάτης της αποασυλοποίησης της Λέρου τη δεκαετία του ’90, συνδέει αυτή την απάνθρωπη ιστορία του ψυχιατρείου με την πρότερη τραυματική ιστορία αυτών των κτιρίων στο νησί:

Η Λέρος…χρησιμοποιήθηκε, σε όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα, όπως πολλές άλλες στην Ελλάδα περιοχές, σαν χώρος ανάσχεσης και αντιρρόπησης των εσωτερικών ταξικών αντιφάσεων της ελληνικής κοινωνίας, ή, άλλως, σαν ένας τόπος εξορίας και συγκέντρωσης των «κοινωνικών αποβλήτων» κάθε είδους. Οι αντιφάσεις αυτές εκδηλώνονται μέσα στην καθημερινή λειτουργία ενός πολύπλοκου και ανταγωνιστικού κοινωνικού συστήματος – που διαρκώς, από την ίδια του τη φύση, παράγει και αναπαράγει διάφορες ομάδες αποκλεισμένων, παριών και απόκληρων, επιτελώντας εναντίον τους αυτό που ο Franco Basaglia [δηλαδή ο πρωτεργάτης της ιταλικής ψυχιατρικής μεταρρύθμισης] ονόμασε «εγκλήματα σε καιρό ειρήνης».[31]

Αυτή η άποψη, αν και αρκετά ακριβής, ενέχει τον κίνδυνο, στην προσπάθεια να καταγγείλει τα εγκλήματα της Λέρου, να αναπαράγει το κοινωνικό στίγμα που έχει συνδεθεί με τη Λέρο και τους κατοίκους της. Διότι μέσα στην συνενοχή τους και τη βαθιά και πολυετή σχέση τους με το κράτος ως αποθετήριο κοινωνικά αποκλεισμένων και στιγματισμένων, πολλοί εργαζόμενοι στο Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου, στην πλειονότητά τους ντόπιοι, προσπάθησαν να φροντίσουν όπως μπορούσαν αυτούς τους ανθρώπους. Επίσης, μια τέτοια οπτική μπορεί να παραγνωρίσει την ευθύνη που φέρουν τόσο η οικογένεια, όσο και το ιατρικό κατεστημένο της εποχής (πολλοί εκπρόσωποι του οποίου υπέγραφαν για τις μεταγωγές στη Λέρο) και κατ’ επέκταση το επίσημο κράτος που απόθεσε και εν πολλοίς εγκατέλειψε τα νοσούντα μέλη του στη Λέρο.

Αυτή την απορία αν η απάνθρωπη συμπεριφορά ανθρώπου προς άνθρωπο γίνεται τρόπος σκέψης και πράξης για τους εργαζομένους του ψυχιατρείου περιγράφει η Σκλήρη και στο ακόλουθο απόσπασμα από το ημερολόγιό της από τις 5 Ιουνίου 1979

Μοιράζω καραμέλες κι ο Ν., ένας μικροκέφαλος που τον πονηρεύουν με μανία με ρωτάει αν τον αγαπάω. Εκεί ξέσπασα. Χάιδεψα με λαχτάρα το τερατώδες κεφάλι του και είπα ότι τον λατρεύω. Είναι πολύ άγριο πράμα ναναι εκεί όλοι αυτοί οι άνθρωποι και να μη μπορώ να φτιάξω μαζί τους ούτε καν σχέσεις που θα φτιαχνα με γατιά. Τουλάχιστον βλέπω, πάω καθημερινά εκεί μέσα και κοιτάω και προσπαθώ να πλησιάσω τουλάχιστον τους φύλακες, να καταλάβω πώς είναι δυνατόν να αντέχουν, να χαριεντίζονται εκεί μέσα, να τρώνε να κοιμούνται, αν είναι όντως σαδιστές. Μπα, ένας τους είχε προχτές μια ελκωτική κρίση, κι είναι ένας τύπος με καλή φάτσα, που αν είμαι εντάξει θα τον γνωρίσω καλύτερα.[32]

Μέσα στη δεκαετία του ’80, εξαιτίας της δράσης και της ευαισθητοποίησης γιατρών όπως η Σκλήρη αλλά και ο Γιάννης Λουκάς και τα υπόλοιπα μέλη της Ομάδας Λέρου, η κατάσταση στη Λέρο βγήκε σταδιακά προς τα έξω. Κομβικό σημείο, βέβαια, αποτέλεσε το 1989, δηλαδή η στιγμή που αυτό το «έξω» βγήκε από τα ελληνικά σύνορα, έγινε πρωτοσέλιδο στον Observer και ντοκιμαντέρ στη βρετανική τηλεόραση. Εξαιτίας του γεγονότος ότι η Λέρος από το (ελληνικό) περιθώριο μπήκε στο επίκεντρο της (διεθνούς) επικαιρότητας, κινητοποιήθηκε ένας μηχανισμός για την αποασυλοποίηση και τον αποϊδρυματισμό με κονδύλια τόσο ελληνικά όσο και ευρωπαϊκά μέσα στη δεκαετία του ’90 με πολύ σημαντικά αποτελέσματα. Η Λέρος έγινε η σημαία της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης σε όλη την επικράτεια και δόθηκε η απαραίτητη σημασία και υλική υποστήριξη στον εν πολλοίς αγνοημένο ως τότε τομέα της ψυχικής υγείας.

Εν τούτοις, όσο περνούσαν τα χρόνια, η ιστορία της Λέρου, σταδιακά πέρασε πάλι στη σφαίρα της λήθης με αποτέλεσμα κανένας ιστορικός να μην έχει διεξάγει συστηματική έρευνα στο νησί αξιοποιώντας τόσο το πλούσιο αρχειακό υλικό όσο και τις προφορικές μαρτυρίες των ανθρώπων που ενεπλάκησαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στην ιστορία του ψυχιατρείου. Η ιστορική μελέτη «Το Νησί των Απόκληρων: η Ιστορία του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Λέρου (1957-1995)» επιχείρησε να κάνει ακριβώς αυτό, να τοποθετήσει τη Λέρο από το περιθώριο στο επίκεντρο της ιστορικής έρευνας και να ανοίξει μια πληθώρα ερωτημάτων που σχετίζονται όχι μόνο με την ιστορία της ψυχιατρικής αλλά και την κοινωνική και πολιτική ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας.

 

 


Βιβλιογραφία

“Council Regulation (EEC) No 815/84 of 26 March 1984 on Exceptional Financial Support in Favour of Greece in the Social Field [OJ : JOL_1984_088_R_0001_007].” Official Journal of the European Communities, March 31, 1984.

Doumanis, Nicholas. Myth and Memory in the Mediterranean: Remembering Fascism’s Empire. London: Palgrave Macmillan, 1997.

Guattari, Félix. Από Τη Λέρο Στη Λα Μπορντ [From Leros to La Borde]. Translated by Elisavet Kouki. Athens: Koukkida, 2015.

Henderson, John. “Foreword.” British Journal of Psychiatry 167, no. suppl. 28 (1995): 5–6.

Jarrett, Simon. “The Meaning of ‘Community’ in the Lives of People with Intellectual Disabilities: An Historical Perspective.” International Journal of Developmental Disabilities, 61, no. 2 (2015): 107–12.

Karydaki, Danae. “A Greek Neverland: The History of the Leros Asylums Inmates with Intellectual Disability (1958-1995).” In People, Policy and Practice: Intellectual Disability in the Twentieth Century. Polity Press, 2019.

Loukas, Ioannis. “Λέρος Και Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση: Από Τον Ιδρυματισμό Στον Νεοϊδρυματισμό [Leros and Psychiatric Reform: From Institutionalization to Neo-Institutionalization].” Society and Mental Health, 2006, 26–36.

Megalooikonomou, Theodoros. Λέρος: Μια Ζωντανή Αμφισβήτηση Της Κλασικής Ψυχιατρικής [Leros: A Living Challenge to Classical Psychiatry). Athens: Agra, 2016.

Merritt, John. “Europe’s Guilty Secret.” The Observer, September 10, 1989.

———. “The Naked and the Damned.” The Observer, September 10, 1989.

Ploumbidis, Dimitris. “Συμβολή Στη Μελέτη Της Ιστορίας Της Ψυχιατρικής Στην Ελλάδα: η Παραδοσιακή Συμπεριφορά Απέναντι Στους Ψυχοπαθείς Και Τα Ψυχιατρικά Ιδρύματα Του 19ου Αιώνα [Contribution to the Study of History of Psychiatry in Greece: The Traditional Behaviour towards Mental Patients and Mental Institutions of 19th Century].” University of Athens, 1981.

“Political Prisoners in Greece Issue Plea.” The New York Times, January 3, 1970.

Sakellaropoulos, Panagiotis, ed. Ελληνογαλλικό Συμπόσιο Κοινωνικής Ψυχιατρικής Τόμος IΙ [Greek-French Symposium of Social Psychiatry Volume II]. Athens: Kastaniotis, 1990.

———, ed. Ελληνογαλλικό Συμπόσιο Κοινωνικής Ψυχιατρικής Τόμος Ι [Greek-French Symposium of Social Psychiatry Volume I]. Athens: Kastaniotis, 1984.

Skliri, Efi. “Ημερολόγιο Έφης Σκλήρη [Diary of Efi Skliri].” Psychiatry Notebooks, August 2015, 8–19.

Theodorou, Vasiliki. “Μεταβαλλόμενα Πλαίσια Συνάφειας Μεταξύ Εθελοντών, Ειδικών Και Κράτους: Το Παράδειγμα Του Πατριωτικού Ιδρύματος Προστασίας Του Παιδιού [Changing Contexts of Relevance between Volunteers, Experts and the State: The Example of the Patriotic Child Protection Foundation].” In Μορφές Δημόσιας Κοινωνικότητας Στην Ελλάδα Του 20ου Αιώνα [Forms of Public Sociality in 20th Century Greece], edited by Efi Avdela, Charis Exertzoglou, and Christos Lyrintzis, 82–100. Rethymno: Crete University Press, 2015.

Tsiantis, John. “Introduction.” British Journal of Psychiatry 167, no. suppl. 28 (1995): 7–9.

Tsiantis, John, Stavroula P. Diareme, and Gerasimos Kolaitis. “The Leros PIKPA Asylum Deinstitutionalization and Rehabilitation Project: A Follow-up Study on Care Staff Fears and Attitudes.” Journal of Intellectual Disabilities 4, no. 4 (2000): 281–92.

Vervenioti, Tasoula. “Οι Ανήλικοι Μαχητές Του Δημοκρατικού Στρατού: Από Τις Φυλακές Και Τα Στρατόπεδα Συγκέντρωσης Στις Βασιλικές Τεχνικές Σχολές Λέρου [Underage Figters of Democratic Army: From Prisons and Concentration Camps to Royal Technical Schools of Leros].” In Η Ελληνική Νεολαία Στον 20ό Αιώνα. Πολιτικές Διαδρομές, Κοινωνικές Πρακτικές Και Πολιτιστικές Εκφράσεις [Greek Youth in the 20th Century: Political Trajectories, Social Practices and Cultural Aspects], 238–58. Athens: Themelio, 2010.

“Αιφνιδιαστική Επίσκεψη Του Υπουργού Υγείας κ. Έβερτ Στο Ψυχιατρείο Λέρου.” Λεριακά Νέα, 1989.

Αλεξανδρόπουλος, Α. “Δια Να Αποσυμφορηθή Το Δ. Ψυχιατρείον Μια ‘Αποικία Ψυχοπαθπών’ Ιδρύεται Εις Την Λέρον: Θα Στέλλωνται Και Οι Ανεπιθύμητοι Ιαθέντες.” Ελευθερία, March 30, 1958.

“Βασιλικό Διάταγμα 147 Περι Συμπληρώσεως Του Υπηρεσιακού Οργανισμού Του Π.Ι.Κ.Π.Α. Δια Της Προσθήκης Θέσεων Της Συσταθείσης Ειδικής Υπηρεσίας Περιθάλψεως Παίδων Εν Λέρω [Royal Decree 147 for the Completion of the PIKPA Institution through the Addition of Points for the Established Special Service for Child Care].” Government Gazette, March 13, 1961.

“Βασιλικό Διάταγμα Περι Ιδρύσεως Εις Λακκί Λέρου Αποικίας Ψυχοπαθών Υπό Μορφήν Ν.Π.Δ.Δ. [Royal Decree for the Foundation of a Phychopaths’ Colony in Lakki, Leros in the Form of Public Law Legal Person].” Government Gazette, May 7, 1957.

“Λέρος: Νεκροζώντανοι Στο Νησί Του Διαβόλου.” Η Τρέλλα, 1981.

Μπαρδούνιας, Βασίλης. “Τηλεγράφημα: Υπουργείον Δημοσίας Τάξεως (Δια Της Διοικήσεως Του Στρατοπέδου),” December 27, 1969.

“Νομοθετικό Διάταγμα 2592 Περι Οργανώσεως Της Ιατρικής Αντιλήψεως. [Legislative Decree 2592 for the Organisation of Medical Perception].” Government Gazette, September 18, 1953.

“Νόμος 6077 Περί Οργανώσεως Δημόσιων Ψυχιατρίων [Law 6077 for the Organisation of Public Mental Hospitals].” Government Gazette, February 21, 1934.

Παναγιωτόπουλος, Νίκος. “Τα Όρια Του Βλέμματος: Φωτογραφία Και Ψυχασθένεια.” Φωτογραφία: Περιοδικό Για Την Εικόνα Και Την Τέχνη Της 1 (2000).

“Φύλακας Του ΠΙΚΠΑ Κατηγορείται Ότι Ασελγούσε Ασθενή [PIKPA Guard Accused of Assaulting Patient].” Leriaka Nea, January 1986.

“Ψυχιατρείο Λέρου: Εδώ Αφήστε Κάθε Ελπίδα [Leros Psychiatric Hospital: Here Leave All Your Hope].” Eleftherotypia, June 19, 1983.

 


[1] John Merritt, “Europe’s Guilty Secret,” The Observer, September 10, 1989; John Merritt, “The Naked and the Damned,” The Observer, September 10, 1989.

[2] “Λέρος: Νεκροζώντανοι Στο Νησί Του Διαβόλου,” Η Τρέλλα, 1981.

[3] Panagiotis Sakellaropoulos, ed., Ελληνογαλλικό Συμπόσιο Κοινωνικής Ψυχιατρικής Τόμος Ι [GreekFrench Symposium of Social Psychiatry Volume I] (Athens: Kastaniotis, 1984); Panagiotis Sakellaropoulos, ed., Ελληνογαλλικό Συμπόσιο Κοινωνικής Ψυχιατρικής Τόμος IΙ [GreekFrench Symposium of Social Psychiatry Volume II] (Athens: Kastaniotis, 1990).

[4] Νίκος Παναγιωτόπουλος, “Τα Όρια Του Βλέμματος: Φωτογραφία Και Ψυχασθένεια,” Φωτογραφία: Περιοδικό Για Την Εικόνα Και Την Τέχνη Της 1 (2000).

[5] “Ψυχιατρείο Λέρου: Εδώ Αφήστε Κάθε Ελπίδα [Leros Psychiatric Hospital: Here Leave All Your Hope],” Eleftherotypia, June 19, 1983.

[6] “Council Regulation (EEC) No 815/84 of 26 March 1984 on Exceptional Financial Support in Favour of Greece in the Social Field [OJ : JOL_1984_088_R_0001_007],” Official Journal of the European Communities, March 31, 1984.

[7] “Αιφνιδιαστική Επίσκεψη Του Υπουργού Υγείας κ. Έβερτ Στο Ψυχιατρείο Λέρου,” Λεριακά Νέα, 1989.

[8] Félix Guattari, Από Τη Λέρο Στη Λα Μπορντ [From Leros to La Borde], trans. Elisavet Kouki (Athens: Koukkida, 2015).

[9] Merritt, “The Naked and the Damned.”

[10] Nicholas Doumanis, Myth and Memory in the Mediterranean: Remembering Fascism’s Empire (London: Palgrave Macmillan, 1997).

[11] Tasoula Vervenioti, “Οι Ανήλικοι Μαχητές Του Δημοκρατικού Στρατού: Από Τις Φυλακές Και Τα Στρατόπεδα Συγκέντρωσης Στις Βασιλικές Τεχνικές Σχολές Λέρου [Underage Figters of Democratic Army: From Prisons and Concentration Camps to Royal Technical Schools of Leros],” in Η Ελληνική Νεολαία Στον 20ό Αιώνα. Πολιτικές Διαδρομές, Κοινωνικές Πρακτικές Και Πολιτιστικές Εκφράσεις [Greek Youth in the 20th Century: Political Trajectories, Social Practices and Cultural Aspects] (Athens: Themelio, 2010), 238–58.

[12] Βασίλης Μπαρδούνιας, “Τηλεγράφημα: Υπουργείον Δημοσίας Τάξεως (Δια Της Διοικήσεως Του Στρατοπέδου)” (December 27, 1969).

[13] “Political Prisoners in Greece Issue Plea,” The New York Times, January 3, 1970.

[14] “Βασιλικό Διάταγμα Περι Ιδρύσεως Εις Λακκί Λέρου Αποικίας Ψυχοπαθών Υπό Μορφήν Ν.Π.Δ.Δ. [Royal Decree for the Foundation of a Phychopaths’ Colony in Lakki, Leros in the Form of Public Law Legal Person],” Government Gazette, May 7, 1957.

[15] “Νόμος 6077 Περί Οργανώσεως Δημόσιων Ψυχιατρίων [Law 6077 for the Organisation of Public Mental Hospitals],” Government Gazette, February 21, 1934; Α. Αλεξανδρόπουλος, “Δια Να Αποσυμφορηθή Το Δ. Ψυχιατρείον Μια ‘Αποικία Ψυχοπαθπών’ Ιδρύεται Εις Την Λέρον: Θα Στέλλωνται Και Οι Ανεπιθύμητοι Ιαθέντες,” Ελευθερία, March 30, 1958.

[16] “Νομοθετικό Διάταγμα 2592 Περι Οργανώσεως Της Ιατρικής Αντιλήψεως. [Legislative Decree 2592 for the Organisation of Medical Perception],” Government Gazette, September 18, 1953.

[17] Αλεξανδρόπουλος, “Δια Να Αποσυμφορηθή Το Δ. Ψυχιατρείον Μια ‘Αποικία Ψυχοπαθπών’ Ιδρύεται Εις Την Λέρον: Θα Στέλλωνται Και Οι Ανεπιθύμητοι Ιαθέντες.”

[18] Ioannis Loukas, “Λέρος Και Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση: Από Τον Ιδρυματισμό Στον Νεοϊδρυματισμό [Leros and Psychiatric Reform: From Institutionalization to Neo-Institutionalization],” Society and Mental Health, 2006, 26–36.

[19] John Tsiantis, Stavroula P. Diareme, and Gerasimos Kolaitis, “The Leros PIKPA Asylum Deinstitutionalization and Rehabilitation Project: A Follow-up Study on Care Staff Fears and Attitudes,” Journal of Intellectual Disabilities 4, no. 4 (2000): 281–92.

[20] Dimitris Ploumbidis, “Συμβολή Στη Μελέτη Της Ιστορίας Της Ψυχιατρικής Στην Ελλάδα: η Παραδοσιακή Συμπεριφορά Απέναντι Στους Ψυχοπαθείς Και Τα Ψυχιατρικά Ιδρύματα Του 19ου Αιώνα [Contribution to the Study of History of Psychiatry in Greece: The Traditional Behaviour towards Mental Patients and Mental Institutions of 19th Century]” (University of Athens, 1981).

[21] Simon Jarrett, “The Meaning of ‘Community’ in the Lives of People with Intellectual Disabilities: An Historical Perspective,” International Journal of Developmental Disabilities, 61, no. 2 (2015): 107–12.

[22] Vasiliki Theodorou, “Μεταβαλλόμενα Πλαίσια Συνάφειας Μεταξύ Εθελοντών, Ειδικών Και Κράτους: Το Παράδειγμα Του Πατριωτικού Ιδρύματος Προστασίας Του Παιδιού [Changing Contexts of Relevance between Volunteers, Experts and the State: The Example of the Patriotic Child Protection Foundation],” in Μορφές Δημόσιας Κοινωνικότητας Στην Ελλάδα Του 20ου Αιώνα [Forms of Public Sociality in 20th Century Greece], ed. Efi Avdela, Charis Exertzoglou, and Christos Lyrintzis (Rethymno: Crete University Press, 2015), 82–100.

[23] “Βασιλικό Διάταγμα 147 Περι Συμπληρώσεως Του Υπηρεσιακού Οργανισμού Του Π.Ι.Κ.Π.Α. Δια Της Προσθήκης Θέσεων Της Συσταθείσης Ειδικής Υπηρεσίας Περιθάλψεως Παίδων Εν Λέρω [Royal Decree 147 for the Completion of the PIKPA Institution through the Addition of Points for the Established Special Service for Child Care],” Government Gazette, March 13, 1961.

[24] Danae Karydaki, “A Greek Neverland: The History of the Leros Asylums Inmates with Intellectual Disability (1958-1995),” in People, Policy and Practice: Intellectual Disability in the Twentieth Century (Polity Press, 2019).

[25] Αρχείο ΠΙΚΠΑ, Κ50/Φ75: Πρακτικά Εφορείας, Ιστορικό Αρχείο Λέρου.

[26] John Tsiantis, “Introduction,” British Journal of Psychiatry 167, no. suppl. 28 (1995): 7–9.

[27] “Φύλακας Του ΠΙΚΠΑ Κατηγορείται Ότι Ασελγούσε Ασθενή [PIKPA Guard Accused of Assaulting Patient],” Leriaka Nea, January 1986.

[28] John Henderson, “Foreword,” British Journal of Psychiatry 167, no. suppl. 28 (1995): 5–6.

[29] Loukas, “Λέρος Και Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση: Από Τον Ιδρυματισμό Στον Νεοϊδρυματισμό [Leros and Psychiatric Reform: From Institutionalization to Neo-Institutionalization].”

[30] Efi Skliri, “Ημερολόγιο Έφης Σκλήρη [Diary of Efi Skliri],” Psychiatry Notebooks, August 2015, 8–19.

[31] Theodoros Megalooikonomou, Λέρος: Μια Ζωντανή Αμφισβήτηση Της Κλασικής Ψυχιατρικής [Leros: A Living Challenge to Classical Psychiatry) (Athens: Agra, 2016), 149.

[32] Skliri, “Ημερολόγιο Έφης Σκλήρη [Diary of Efi Skliri].”

Η Δανάη Καρυδάκη γεννήθηκε το 1988 στην Αθήνα. Είναι ιστορικός του 20ου αιώνα με ερευνητικά ενδιαφέροντα την ιστοριογραφία, την κοινωνική ιστορία της ψυχιατρικής, την ιστορία της ψυχανάλυσης, την ιστορία του φύλου, την ιστορία της μαζικής βίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η μεταδιδακτορική έρευνα που εκπονεί υπό την αιγίδα του Κ.Ε.Α.Ε. εστιάζει στην ιστορία του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Λέρου (1957-1995) υπό το πρίσμα της κοινωνικής, πολιτισμικής και πολιτικής ιστορίας της Ελλάδας τον 20ο αιώνα. Ολοκλήρωσε το διδακτορικό της πάνω στη μεταπολεμική βρετανική ιστοριογραφία της μαζικής βίας με έμφαση στη χρήση ‘ψυ’ θεωριών στη μελέτη της ιστορίας στο Birkbeck του Πανεπιστημίου του Λονδίνου όπου και δούλεψε ως εποχιακή λέκτορας στα Τμήματα Ιστορίας και Πολιτικής. Έχει δημοσιεύσει άρθρα και βιβλιοκρισίες σε διάφορα ακαδημαϊκά περιοδικά και επιμελημένους τόμους και προετοιμάζει τώρα τη μονογραφία της “The Meaning of Evil: History and Psychoanalysis in the Columbus Centre (1961-1981)”.

 

 

 

 

Επιλεγμένες Δημοσιεύσεις

  • Karydaki, Danae, ‘National Socialism and the English Genius: Revisiting George Orwell’s Political Views on Nazi Ideology’, Dapim: Studies on the Holocaust, (2016), 30:1, 53-73.
  • Karydaki, Danae, ‘Nazism’s Inner Demons: Psychoanalysis and the Columbus Centre’ in S. Bar-Haim & H. Tyson eds., Psychoanalysis and the Humanities in the 21st Century, Routledge (forthcoming 2018).
  • Karydaki, Danae, ‘Freud Under the Acropolis: the Challenging Journey of Psychoanalysis in Twentieth-Century Greece (1915-1995)’ History of the Human Sciences, (forthcoming 2018).
  • Karydaki, Danae, ‘A Greek Neverland: The History of the Leros Asylums Inmates with Intellectual Disability (1958-1995)’ in Simon Jarrett & Jan Walmsley eds. People, Policy and Practice: Intellectual Disability in the Twentieth Century, Policy Press, (forthcoming 2018).

 

Επιλεγμένες Παρουσιάσεις

  • 2018, Κομοτηνή:  Ο Άγνωστος Όργουελ: Δοκίμια για τον Ναζισμό 1939-1945, Διημερίδα ‘Ελληνες Ιστορικοί Ευρωπαϊκής Ιστορίας: Όταν η περιφέρεια ερμηνεύει το κέντρο’, (ΔΠΘ).
  • 2017, Αθήνα:  Το Νησί των Απόκληρων:  Η Κοινωνική Ιστορία της Λέρου στη Μεταπολεμική Περίοδο (1949-1989), Προ-σχέδια Ιστορίας, Αρχείο Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).
  •  2017, Λονδίνο:  Reflections on Human Destructiveness: The Use of Psychoanalysis for the Comparative Study of Mass Violence. Ημερίδα Psychoanalysis & History, Institute of Historical Research.
  • 2015, Μαδρίτη:  Liberal Utopias: British Welfare State Ideologies, 1945-1979. Congreso internacional: Imaginarios utópicos: pasado, presente y future, Αυτόνομο Πανεπιστήμιο Μαδρίτης.
  • 2015, Μάντσεστερ:  The Voice of the Exile: Benjamin, Arendt, Foucault, Agamben and an Alternative Critique of Modernity. New Voices in Critical Theory SALC Seminar Series, Πανεπιστήμιο Manchester.
  • 2015, Λονδίνο:  Gender as an Analytical Category: the Usefulness of Joan Scott’s Concept in Contemporary Historiography. Theory Group, Τμήμα Ιστορίας, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου (Birkbeck).