The Study of the Human Past

«Προς μια εναλλακτική ιστοριογραφία της (νεοελληνικής) αρχιτεκτονικής, 1945-67»

Κάλφα Κωνσταντίνα

ΈρευναΗμερίδαΑποτελέσματα ΈρευναςΣύντομο ΒιογραφικόΔημοσιεύσεις

Συνοπτική Περιγραφή της Έρευνας

Η προτεινόμενη ιστορική έρευνα επιχειρεί μια εναλλακτική ιστοριογραφία της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής. Εστιάζει στην περίοδο 1945-1967 κατά την οποία γενικά θεωρείται ότι η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα έχασε τη δυνατότητα απεύθυνσης της στις μάζες και στο αντικείμενο της κατοικίας των πολλών, και η πολεοδομία στάθηκε ανίσχυρη να επιβάλλει τους σχεδιασμούς της. Η πολεοδόμηση και η αστική κατοίκηση προσχώρησαν σε ένα καθεστώς «αυτόματης πολεοδομίας» όπου φάνηκε ότι οι ειδικοί στα ζητήματα σχεδιασμού του χώρου είχαν ελάσσονα ρόλο.

Βασική υπόθεση της έρευνας είναι να επανεξετάσει κριτικά αυτόν τον ρόλο που έχει αποδοθεί στους «ειδικούς» του χώρου στην Ελλάδα, επικεντρώνοντας σε δύο σημαίνοντες αρχιτέκτονες-πολεοδόμους, που στην κρίσιμη περίοδο που μελετάται, υπήρξαν και δημόσιοι λειτουργοί: στον Κωνσταντίνο Δοξιάδη, ένα από τα βασικά πρόσωπα της ανασυγκρότησης (πρώτα ως Υφυπουργός Ανοικοδόμησης, Γενικός Διευθυντής Ανοικοδομήσεως, και στη συνέχεια ως Συντονιστής Ανασυγκρότησης και υπηρεσιακός Υφυπουργός του Υπουργείου Συντονισμού), και στον Προκόπη Βασιλειάδη, που με την διάσπαση του Υπουργείου Οικισμού και Ανοικοδομήσεως σε Συγκοινωνιών και Δημοσίων Έργων (1954) κατά μια έννοια διαδέχεται τον Δοξιάδη στα θέματα οικισμού (στην Διεύθυνση Μελετών της Υπηρεσίας Οικισμού του ΥΔΕ). Από την μια, στον Δοξιάδη αποδίδεται το ΚΗ’ Ψήφισμα (το οποίο εξάλλου δημόσια υποστήριξε ο ίδιος σθεναρά), που θεωρείται ότι δημιούργησε ευνοϊκό κλίμα για την οικοδόμηση με ιδιωτικά κεφάλαια, από την άλλη, ο Προκόπης Βασιλειάδης φαίνεται να έχει παίξει ρόλο, όπως υποθέτει η έρευνα βάσει συγκεκριμένων ευρημάτων, στην εισαγωγή των συντελεστών δόμησης (που είναι παράγοντας δημιουργίας υπεραξίας για το ελληνικό μοντέλο αυτόματης πολεοδόμησης). Ειδική σημασία για την έρευνα θα έχει η πολιτική της αυτο-βοήθειας στη στέγαση, που ακολουθήθηκε από τον Δοξιάδη για την επίλυση των έκτακτων και εκτεταμένων προβλημάτων στέγασης κυρίως του αγροτικού πληθυσμού που, όπως φαίνεται, ακολουθεί το πνεύμα ευρύτερων γεωπολιτικών στρατηγικών στέγασης. Χαρακτηριστικά, όπως αποκαλύπτει η έρευνα, όταν το 1955, ο Jacob Crane, ο οποίος περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον, διαμόρφωσε και εφάρμοσε την Αμερικανική πολιτική βοήθειας στη στέγαση και ο οποίος διατηρούσε στενές επαφές με το Δοξιάδη, κλήθηκε από την Εθνική Κτηματική Τράπεζα της Ελλάδος να διατυπώσει απόψεις για το στεγαστικό πρόβλημα της χώρας, θεώρησε το ελληνικό μοντέλο ανοικοδόμησης ιδιωτικών κατοικιών πραγματικό φαινόμενο και πρότεινε τη συνέχιση του.

Συμβάλλοντας σε μια γενικότερη ιστοριογραφική στροφή στην μελέτη της ιστορίας της αρχιτεκτονικής, η οποία έχει αρχίσει να ενδιαφέρεται για αντικείμενα που παραδοσιακά έχουν ταξινομηθεί ως μη-αρχιτεκτονικά, αλλά και για τον ρόλο του αρχιτέκτονα ως σύμβουλου-ειδικού σε ένα παγκόσμιο δίκτυο δια-πολιτισμικών συνεργασιών (και όχι μόνο ως δημιουργού-σχεδιαστή), η έρευνα φιλοδοξεί να αναδείξει τον ιστορικό ρόλο της αρχιτεκτονικής στην ανάδυση συστημάτων που λειτουργούν αυτόνομα, ξέχωρα από αυτήν αλλά μπορούν να την καθορίζουν. Μελετώντας πρωτότυπα αρχεία, εν πολλοίς ανεξερεύνητα στην υφιστάμενη βιβλιογραφία, επιχειρεί να εννοήσει την νεότερη αρχιτεκτονική στην Ελλάδα ως διαπλεκόμενη με άλλες ευρύτερες εκδηλώσεις της κουλτούρας και σε αποφάσεις που δεν έχουν απλώς να κάνουν με τον φυσικό σχεδιασμό του χώρου.

 

Η έρευνα της κ. Κάλφα ενισχύθηκε οικονομικά από το ΚΕΑΕ με τη χρηματοδότηση από το

Ημερίδα

Πολιτικές (αυτό-) στέγασης: Ελληνικό μεταπολεμικό κράτος και η Αμερικανική παροχή βοήθειας

Τρίτη, 25 Σεπτεμβρίου 2018
Αίθουσα «Κ. Θ. Δημαράς», Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ
(Σκουφά 45, Κολωνάκι)

Η Ημερίδα πραγματοποιείται στο πλαίσιο της μεταδιδακτορικής έρευνας της Δρ. Κωνσταντίνας Κάλφα, με τίτλο «Προς μια εναλλακτική ιστοριογραφία της (νεοελληνικής) αρχιτεκτονικής, 1945-67″, που χρηματοδοτεί το Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες για το έτος 2018 με την υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος.

Η αυτοστέγαση, που στην Ελλάδα έχει συνδεθεί με τις άτυπες διαδικασίες οικιστικής ανάπτυξης, υπήρξε μια από τις πιο ισχυρές ατζέντες της Αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Η τεχνογνωσία της Αμερικανικής παροχής αυτό-βοήθειας στη στέγαση, που απλώθηκε σχεδόν σε όλον τον αναπτυσσόμενο κόσμο, έφτασε και στην Ελλάδα στην κρίσιμη καμπή του Εμφυλίου, μαζί την Αποστολή Porter που οδήγησε στο Δόγμα Τρούμαν. Πώς μπορεί να καθόρισε τη διαμόρφωση των επίσημων πολιτικών στέγασης; Σε ποιό βαθμό γνωρίζουμε ποιες ακριβώς ήταν αυτές; Υπό ποιούς όρους μπορεί να συνδέεται η ελληνική εκδοχή άτυπων μορφών αυτοστέγασης με παγκόσμια δίκτυα παραγωγής και μεταφοράς τεχνογνωσίας και ιδεολογικής προπαγάνδας; Η Ημερίδα Έρευνας με τίτλο «Πολιτικές (αυτό-)στέγασης: Ελληνικό μεταπολεμικό κράτος και η Αμερικανική παροχή βοήθειας», στοχεύει στην εξέταση αυτών των ερωτημάτων μέσα από διεπιστημονικές προσεγγίσεις.


 

 

 

 

 


Πρόγραμμα Ημερίδας

15:45-16:00      Εισαγωγή – Κωνσταντίνα Κάλφα

16:00-17:15       Πρώτη συνεδρία

Συντονισμός: Παναγιώτης Τουρνικιώτης

Κώστας Σκολαρίκος, Το Δόγμα Τρούμαν και οι συνέπειες του

Μαρία Βασιλείου, «Καλλιεργώντας» πολίτες, «χτίζοντας» έθνη: Το ιδεολογικό περιεχόμενο του αμερικανικού μοντέλου της υποστηριζόμενης αυτοβοήθειας

Κωνσταντίνα Κάλφα, Ο ρόλος Αμερικανών συμβούλων για ζητήματα στέγασης στη διαμόρφωση της ελληνικής στεγαστικής πολιτικής

 

Συζήτηση

 

17:15-17:30       Διάλειμμα

17:30-18:45       Δεύτερη συνεδρία

Συντονισμός: Κωνσταντίνα Κάλφα

Μιχάλης Λεφαντζής, Λαϊκή αυτοστέγαση και οικοπεδεμπόριο

Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Δημόσια και ιδιωτική στέγαση στη μεταπολεμική Αθήνα

Παύλος-Μαρίνος Δελλαδέτσιμας, Πρακτικές σχεδιασμού του χώρου κατά την περίοδο της Ανασυγκρότησης και τη δεκαετία του ’50

18:45-20:00       Συζήτηση-Συμπεράσματα

 

Ομιλητές: Μαρία Βασιλείου, Υ.Δ. ΕΚΠΑ | Παύλος-Μαρίνος Δελλαδέτσιμας, Καθηγητής Χαροκόπειου Πανεπιστημίου | Κωνσταντίνα Κάλφα, Δρ. ΕΜΠ, Μεταδιδακτορική ερευνήτρια ΚΕΑΕ | Μιχάλης Λεφαντζής, Δρ. ΕΚΠΑ, ΥΠΠΟ | Κώστας Σκολαρίκος, Δρ. Παντείου Πανεπιστημίου | Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Καθηγητής ΕΜΠ.


Δελτίο Τύπου Ημερίδας (PDF)

Ανακοίνωση της Ερευνήτριας (επεξεργασμένη εκδοχή που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Archetype)

Έρευνα: «Προς μια εναλλακτική ιστοριογραφία της (νεοελληνικής) αρχιτεκτονικής, 1945-67»

Ερευνήτρια: Δρ. Κωνσταντίνα Κάλφα

Η έρευνα «Προς μια εναλλακτική ιστοριογραφία της (νεοελληνικής) αρχιτεκτονικής, 1945-67» χρηματοδοτήθηκε από το Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες (ΚΕΑΕ) για το έτος 2018, με την υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος.

Θεωρητικό πλαίσιο και ερευνητικά ερωτήματα

Εδώ και περισσότερο από δύο δεκαετίες ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός μελετών αρχιτεκτονικής ιστορίας και κριτικής έχει σταδιακά διευρύνει τη θεώρηση μας για την αρχιτεκτονική ως πολιτισμική πρακτική. Μετά την κομβική ιστορική μαρξιστική κριτική της αρχιτεκτονικής του Manfredo Tafuri (1968), οι μελέτες της ιστορικής φεμινιστικής κριτικής της αρχιτεκτονικής στις δεκαετίες του 1980 και 1990 (Hayden 1981; Colomina 1992; Weisman 1994; Grosz, 1995; Coleman, 1996) άνοιξαν το δρόμο για την εξέταση της αρχιτεκτονικής στις σχέσεις της με άλλες, περισσότερο ευρείες, εκφράσεις του πολιτισμού μας, συμβάλλοντας έτσι στην κατανόηση του τι συγκροτεί τελικά αυτόν τον ίδιο τον πολιτισμό: τα διάφορα ιδεολογήματα, τα πολιτισμικά πρότυπα και ταυτότητες, οι αισθητικές κρίσεις και η ανάπτυξη του καπιταλισμού. Παράλληλα, μέσα από ένα άλλο νήμα κριτικής σκέψης, όπως ξεδιπλώνεται στo έργο διανοητών όπως ο Michel Foucault, οι Gilles Deleuze και Félix Guattari, ο Giorgio Agamben, οι Michael Hardt και Antonio Negri και η Judith Butler, η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία, ή ευρύτερα, οι πρακτικές σχεδιασμού και διαχείρισης του χώρου εννοήθηκαν ως απολύτως κεντρικές για την άσκηση εξουσίας. Ο αρχιτεκτονικός και πολεοδομικός λόγος [discourse], τα αρχιτεκτονικά συστήματα σκέψης και ο κοινωνικός και πολιτικός ρόλος των «ειδικών» του χώρου (αρχιτέκτονες, μηχανικοί, πολεοδόμοι) απέκτησαν έτσι μεγαλύτερη σημασία από την μελέτη της απλής διαδοχής των αρχιτεκτονικών μορφών και κατασκευαστικών πρακτικών. Αυτή η κίνηση απομάκρυνσης από τις συμβατικές φόρμες της αρχιτεκτονικής ιστοριογραφίας επωφελήθηκε ακόμα από τις μετά-αποικιακές [post-colonial] μελέτες και την κριτική των μεταπολεμικών αναπτυξιακών πολιτικών, συμπεριλαμβάνοντας στο πεδίο ενδιαφέροντος της και άλλα είδη «παραγωγών του χώρου»: διεθνείς ή τοπικούς οργανισμούς, θεσμούς και γραφειοκρατικές δομές.

Αντί των παραχθέντων κτιρίων ή και πλάι σε αυτά, η σύγχρονη αρχιτεκτονική ιστοριογραφική στροφή ενδιαφέρεται περισσότερο να εξετάσει από κοντά σημαντικά αρχιτεκτονικά συμβάντα. Τέτοια συμβάντα ή «επεισόδια» διάδρασης της αρχιτεκτονικής με άλλες πρακτικές και άλλα συστήματα γνώσης και εξουσίας, καταδεικνύουν ότι η «αρχιτεκτονική πρόθεση» με το προϊόν της μπορεί να μην ορίζονται από μια σχέση αιτίας-αιτιατού αλλά να αποξενώνονται μέσα από τυχαίες συμβολές, και απρόβλεπτους παράγοντες αλλά και μέσα από τις πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις τεχνολογίας, θεσμών, γνωσιακών πλαισίων, της πολιτικής και της οικονομίας. Ο συλλογικός τόμος που δημοσίευσε η ομάδα Aggregate Architectural History Collaborative το 2012 με τίτλο Governing by Design: Architecture, Economy, and Politics in the Twentieth Century, είναι υποδειγματικός για αυτήν τη νέα στροφή του αρχιτεκτονικού ιστορικού ενδιαφέροντος σε ευρύτερες επιρροές στην αρχιτεκτονική, πολιτικές, πολιτισμικές, οικονομικές, με στόχο να αναδυθούν περισσότερο σύνθετοι τρόποι κατανόησης και ερμηνείας του κτισμένου περιβάλλοντος.

Η έρευνα «Προς μια εναλλακτική ιστοριογραφία της (νεοελληνικής) αρχιτεκτονικής, 1945-67» εντάχθηκε σε αυτό το νέο θεωρητικό πλαίσιο. Εξέτασε την νεότερη ιστορία της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα μέσα από το πρίσμα όχι των αρχιτεκτονημάτων και των δημιουργών τους αλλά των συγκεκριμένων σχέσεων, συστημάτων και πολιτικών που διαμόρφωσαν τον ρόλο και τη σημασία της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα και καθόρισαν τη μορφή του ελληνικού κτισμένου περιβάλλοντος. Η έρευνα μετατόπισε το ενδιαφέρον της από την παραγόμενη αρχιτεκτονική και πολεοδομία, στις χωρικές (διεθνείς και εγχώριες) πολιτικές, τις θεσμικές ρυθμίσεις αλλά και τις πρακτικές «αυτόνομης», ιδιωτικής παραγωγής του χώρου στην Ελλάδα, θέτοντας το κρίσιμο ερώτημα ως προς το αν μπορούμε να τα θεωρήσουμε όλα ως διαφορετικές πτυχές της ίδιας της σχέσης αρχιτεκτονικής και πολιτικής και του συγκεκριμένου ρόλου που ανέλαβαν οι αρχιτέκτονες στην Ελλάδα.

Πεδίο μελέτης και μεθοδολογία

Η έρευνα ακολούθησε τις νέες μεθοδολογίες που προκύπτουν από την ιστοριογραφική στροφή που περιγράφηκε παραπάνω. Η εστίαση στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων με θεσμικό βάρος και στους σύνθετους μηχανισμούς διαμόρφωσης ευρύτερων χωρικών πολιτικών απαιτεί μια μέθοδο διαφορετική από τα παραδοσιακά εργαλεία του ιστορικού της αρχιτεκτονικής (μορφολογική ανάλυση, τυπολογία, εξέταση της εξέλιξης των τυπολογιών και των μορφών, εξέταση των μηχανισμών δημιουργίας των αρχιτεκτονικών μορφών με αποκλειστικό ενδιαφέρον στο σχεδιασμό και την αρχιτεκτονική σύνθεση κλπ.). Η έρευνα υιοθέτησε μεθοδολογικά εργαλεία άλλων πεδίων, όπως την γενική ιστορία και την κοινωνική γεωγραφία. Πιο σημαντικά, η έρευνα εξέτασε τόσο τον ρόλο των Ελλήνων αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων όσο και τις χωρικές αποφάσεις και τις φαινομενικά άτυπες μορφές πολεοδόμησης από μια διεθνική οπτική. Η συνεξέταση του διεθνούς σκηνικού και ειδικά του ρόλου των Αμερικανών συμβούλων στη διαμόρφωση της στεγαστικής πολιτικής στην Ελλάδα, βοήθησε στην κριτική επανεξέταση ορισμένων καθιερωμένων αντιλήψεων για καθένα από αυτά στην Ελλάδα.

Για την διερεύνηση του ερευνητικού ερωτήματος κρίθηκε πως οι πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες και συγκεκριμένα η περίοδος 1945-1967 είναι η καταλληλότερη περίοδος. Θεωρείται γενικά ότι στη διάρκεια της περιόδου αυτής η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα έχασε τη δυνατότητα απεύθυνσης της στις μάζες και στο αντικείμενο της κατοικίας των πολλών, και η πολεοδομία στάθηκε ανίσχυρη να επιβάλλει τους σχεδιασμούς της. Η πολεοδόμηση και η αστική κατοίκηση προσχώρησαν σε ένα καθεστώς «αυτόματης πολεοδομίας» όπου φάνηκε ότι οι ειδικοί στα ζητήματα σχεδιασμού του χώρου είχαν ελάσσονα ρόλο. Η κριτική επανεξέταση αυτού του ρόλου που έχει αποδοθεί στους «ειδικούς» του χώρου στην Ελλάδα, επικέντρωσε ειδικά στον σημαίνοντα Έλληνα αρχιτέκτονα-πολεοδόμο, Κωνσταντίνο Δοξιάδη που τα πρώτα χρόνια της περιόδου που μελετήθηκε, υπήρξε ένα από τα βασικά πρόσωπα της ανασυγκρότησης (πρώτα ως Υφυπουργός Ανοικοδόμησης, Γενικός Διευθυντής Ανοικοδομήσεως, και στη συνέχεια ως Συντονιστής Ανασυγκρότησης και υπηρεσιακός Υφυπουργός του Υπουργείου Συντονισμού). Ειδική σημασία για την έρευνα είχε η πολιτική της αυτο-βοήθειας στη στέγαση, που ακολουθήθηκε από τον Δοξιάδη για την επίλυση των έκτακτων και εκτεταμένων προβλημάτων στέγασης κυρίως του αγροτικού πληθυσμού και η οποία, όπως διαφάνηκε, ακολούθησε το πνεύμα ευρύτερων γεωπολιτικών στρατηγικών στέγασης. Επιπλέον μελετήθηκε ο ρόλος του Δοξιάδη στην ψήφιση και εφαρμογή του ΚΗ’ Ψηφίσματος, και εξετάστηκαν συγκριτικά αυτές οι δύο διαφορετικές πολιτικές.

Για μια γενική επισκόπηση του πεδίου μελέτης εξετάστηκε καταρχήν η υφιστάμενη βιβλιογραφία, με παράλληλες συνεντεύξεις από τους συγγραφείς, Έλληνες μελετητές της ελληνικής αρχιτεκτονικής και αστικής ανάπτυξης. Στη συνέχεια μελετήθηκαν τα ακόλουθα αρχεία: 1. Ψηφιακά αρχεία εφημεριδών (Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Εφημεριδών και Περιοδικού Τύπου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος και Ψηφιακό Ιστορικό Αρχείο Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη), 2. Αρχείο Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη, 3. Ψηφιακή Βιβλιοθήκη του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, 4. Αρχεία Ταινιών Ελλάδος στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος, 5. Φύλλα Εφημερίδας της Κυβερνήσεως, 6. Ιστορικό Αρχείο του Ιδρύματος Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή, και 7. Κεντρική Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων.

Ειδικά για την εξέταση του περιεχομένου και των αποτελεσμάτων του ΚΗ’ Ψηφίσματος, διερευνήθηκαν η υφιστάμενη βιβλιογραφία (ιδίως οι σχετικές δημοσιεύσεις του Παύλου-Μαρίνου Δελλαδέτσιμα, καθηγητή του Τμήματος Γεωγραφίας του Χαροκόπειου Πανεπιστημίου) καθώς και τα ακόλουθα αρχεία: 1. Αρχείο Κωνσταντίνου Α. Δοξιάδη, 2. Κοινοβουλευτικό Αρχείο, 3.  Αρθρογραφία στον Τύπο της εποχής (ιδίως στις εφημερίδες «Τα Νέα», «Το Βήμα», «Ελευθερία»), 4. Αρθρογραφία στα περιοδικά Νέα Οικονομία και Ανταίος, και Τεχνικά Χρονικά και, 5. Τα αρχεία της ΕΣΥΕ και ΓΣΥΕ. Επιπλέον αξιολογήθηκαν οι προφορικές μαρτυρίες σημαντικών μελετητών της πολεοδομικής ανάπτυξης της Αθήνας.

Για την εξέταση της σημασίας και του ρόλου του Jacob Crane και γενικά της Αμερικανικής πολιτικής στη διαμόρφωση των ελληνικών πολιτικών στέγασης, μελετήθηκαν τα αρχεία: a. Jacob Leslie Crane που φυλάσσονται στο Cornell University (Jacob Leslie Crane Papers, 1927-1980, 1946-1965/ Collection number: 2646/ Division of Rare and Manuscript Collections/ Cornell University Library), b. NARA, RG 207: Records of the Housing and Home Finance Agency, Central Housing Committee, Committee on Economics and Statistics, Box 5, c. HUD: Library of the US Department of Housing and Urban Development, Washington, DC. Μέσα από την αρχειακή διερεύνηση, εντοπίστηκαν επτά αμερικανικές εκθέσεις με αναφορά στην ελληνική περίπτωση: 1. μια δακτυλογραφημένη επιστολή-αναφορά του George L. Reed με τίτλο «Preliminary Comment on Possibilities of Housing Program – UNRWA» και ημερομηνία 17/01/1951, 2. μια δακτυλογραφημένη αναφορά 54 σελίδων του George A. Speer, με τίτλο «Post War Housing in Greece. A Brief Narrative Report on Greek State-ECA Accomplishments in Attacking the Post War Housing Problem» και ημερομηνία 01/03/1951, 3. μια σύντομη αναφορά του George L. Reed με τίτλο «The Greek villager houses himself», δημοσιευμένη στο News Sheet of the International Federation for Housing and Town Planning τον Αύγουστο του 1951 (σελ. 22-24), 4. το άρθρο του George Speer «From Greek devastation have come new homes via ‘aided self-help’» στο Journal of Housing (τχ. 10) τον Φεβρουάριο του 1953 (σελ. 51-56, 58), 5. τη σύντομη δακτυλογραφημένη αναφορά 5 σελίδων του Jacob L. Crane με τίτλο «Preliminary Impressions of the Housing Problems in Greece» και ημερομηνία 22/02/1955 (εικ.6), 6. την έκθεση του Jacob L. Crane με τίτλο «National Housing Policy in Greece» (Μάιος 1955) που δημοσιεύτηκε στα ελληνικά («Εθνική Στεγαστική Πολιτική εν Ελλάδι») στα Τεχνικά Χρονικά στο τεύχος 105-106 (01-15/05/1956, σελ. 50-54), 7. την εισήγηση του George Speer, «Aided self-help in housing» στα πρακτικά της συνδιάσκεψης της Αμερικανικής Γερουσίας με τίτλο Study of International Housing (σελ. 212-217) το 1963.

Μέσα στα χρονικά περιθώρια που τέθηκαν για την έρευνα, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στον ρόλο των τριών προσώπων (Jacob Crane, George Reed, George Speer) που συνέγραψαν τις παραπάνω αναφορές. Τα πρόσωπα αυτά έτυχαν παγκόσμιας αναγνώρισης, συμμετέχοντας στις πιο κεντρικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ και των Ηνωμένων Εθνών για την παροχή βοήθειας στη στέγαση, και είναι αυτά που πρωταγωνίστησαν στην παροχή βοήθειας στην Ελλάδα. Η υφιστάμενη ελληνική σχετική βιβλιογραφία δεν είχε αξιολογήσει επαρκώς τη σημασία της συμβολής τους στην ελληνική ανοικοδόμηση και έτσι η εξέταση της σημασίας της εμπλοκής τους στο πρόγραμμα ανοικοδόμησης των ελληνικών αγροτικών οικισμών κρίθηκε αναγκαία.

Αποτελέσματα

Η έρευνα κατέδειξε πως η νεότερη αρχιτεκτονική στην Ελλάδα διαπλέκεται με άλλες ευρύτερες εκδηλώσεις της ελληνικής κουλτούρας αλλά και με αποφάσεις που δεν έχουν να κάνουν ακριβώς με τον φυσικό σχεδιασμό του χώρου. Τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας σχετίζονται: α. με την πρώτη απόπειρα ιστορικής καταγραφής της συμβολής Αμερικανών συμβούλων στην ανοικοδόμηση των αγροτικών οικισμών, β. με τον εντοπισμό συγγενειών και πραγματικών σχέσεων ανάμεσα στα ελληνικά προγράμματα άμεσης στέγασης των πληγέντων αγροτικών οικισμών και την αμερικανική φιλοσοφία της «αυτο-στέγασης», γ. με την απόδοση του ΚΗ’ Ψηφίσματος στον Κωνσταντίνο Δοξιάδη, και τη συγκριτική μελέτη του με τα αμερικανικά μοντέλα στέγασης. Εξάλλου, η μελέτη πρωτότυπου αρχειακού υλικού που δεν έχει μελετηθεί ξανά, όχι μόνο στην Ελλάδα (στις λίγες μελέτες που αφορούν στην ελληνική ανοικοδόμηση) αλλά και στην παγκόσμια βιβλιογραφία, των αμερικανικών αναφορών και εκθέσεων που συντάχθηκαν για τα προγράμματα ανοικοδόμησης των αγροτικών οικισμών στην Ελλάδα, οδήγησε: α. στην καλύτερη ιστορική περιγραφή του πως ακριβώς έγινε η ανοικοδόμηση, με ποια μορφή παρασχέθηκε η αμερικανική βοήθεια στη στέγαση, από ποιους, και τελικά, τι αποτέλεσμα είχε, β. στην κατανόηση του σκεπτικού, της σκοπιμότητας και των προσδοκιών της αμερικανικής βοήθειας κατά την ελληνική ανοικοδόμηση και, γ. στην καταγραφή της αμερικανικής αντίδρασης στο ΚΗ’ Ψήφισμα και στο τι ακολούθησε την οργανωμένη αποκατάσταση της στέγης στην Ελλάδα.

Αναλυτικά, όπως έδειξε η έρευνα η αμερικανική συμβολή δεν περιορίστηκε στην παροχή πόρων και υλικών. Για την ακρίβεια, το έργο της ελληνικής ανοικοδόμησης είναι εξίσου –ή και περισσότερο– έργο Αμερικανών συμβούλων παγκοσμίου κύρους –και όχι, αποκλειστικά έργο του αρμόδιου Υπουργείου, του Υφυπουργείου Ανοικοδομήσεως με πρωταγωνιστή τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη. Τρείς ειδικοί Αμερικανοί σύμβουλοι στα ζητήματα στέγασης, οι Jacob Crane, George Reed, και George Speer πρωταγωνίστησαν στην παροχή βοήθειας στην Ελλάδα. Μέχρι σήμερα, η ελληνική σχετική βιβλιογραφία δεν έχει αξιολογήσει επαρκώς τη σημασία της συμβολής τους στην ελληνική ανοικοδόμηση. Ο Jacob Leslie Crane υπήρξε ο εισηγητής και βασικός προπαγανδιστής της παροχής διευκολύνσεων στη στέγαση διεθνώς. Ο Crane έγινε ένας από τους πιο σημαντικούς διεθνείς συμβούλους στα θέματα στέγασης και υπηρέτησε σε μια σειρά κυβερνητικούς φορείς των ΗΠΑ και των Ηνωμένων Εθνών. Ως αναπληρωματικός διευθυντής του US Public Housing Administration, βοήθησε στο στήσιμο του Ponce project (1939-1947) στο Puerto Rico, ένα από τα πρώτα πειράματα αμερικανικής βοήθειας στην αυτοστέγαση παγκοσμίως.

Αυτό που ο ίδιος ο Crane ονόμασε «aided self-help» (σε μια ελεύθερη απόδοση, υποστηριζόμενη αυτοβοήθεια), θεωρητικοποιώντας το κυρίως μεταξύ 1947-1953, την εποχή που υπηρετούσε στο Housing and Home Finance Agency, έμελλε να γίνει η κύρια μορφή στεγαστικής πολιτικής σε ολόκληρο τον «αναπτυσσόμενο» κόσμο, ιδιαίτερα στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, την Νότιο Αφρική και την Ινδία. Ο Crane προπαγάνδισε σθεναρά την αυτοβοήθεια η οποία βασίζονταν στην ιδέα ότι η αμερικάνικη βοήθεια και οι τοπικές κυβερνήσεις μπορούσαν αντί της απευθείας παροχής τελειωμένης στέγης, να βοηθήσουν τις οικογένειες να κτίσουν οι ίδιες τα σπίτια τους. Σε επίπεδο αρχών το «aided self-help», ήταν απολύτως συμβατό με τον αμερικανικό ανεπτυγμένο καπιταλισμό. Παρά το ότι, ιδιαίτερα στα αρχικά της στάδια, η υποστηριζόμενη αυτοβοήθεια στη στέγαση χρειάστηκε την κρατική παρεμβατικότητα για να λειτουργήσει, απέβλεπε τελικά στην επικράτηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας της κατοικίας και αναμένονταν ότι θα ενέπνεε ελπίδα στις χώρες όπου εφαρμόζονταν, καθώς και το καπιταλιστικό ήθος της αυτό-προσπάθειας. Αυτό ήταν το πνεύμα, ακόμα στη σύλληψη του, πίσω από την απόφαση του Jacob Crane να στείλει στην Ελλάδα, τον Οκτώβριο του 1947, τον στενό συνεργάτη του George Letchworth Reed, μαζί με την Αμερικανική Αποστολή Βοήθειας για την Ελλάδα (American Mission for Aid to Greece, ΑMAG) με το ρόλο του σύμβουλου στο στεγαστικό πρόβλημα.

Ο Reed έμελε να γίνει σύμβουλος στέγασης σε μια σειρά σημαντικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ στον «αναπτυσσόμενο» κόσμο, εργαζόμενος στον Foreign Operations Administration (FOA). Αλλά την εποχή που ήρθε στην Ελλάδα είχε προηγηθεί μονάχα ένα πείραμα υποστηριζόμενης αυτοβοήθειας στον κόσμο, αυτό στο Ponce του Puerto Rico το 1939, υπό τους όρους που έθεσε το US Housing Act του 1937 (όπου παρασχέθηκαν ομοσπονδιακά χρήματα για να βοηθήσουν τις τοπικές αρχές στέγασης να αγοράσουν την απαραίτητη γη και να βοηθήσουν στην κατασκευή κατοικίας για τα χαμηλά εισοδήματα) στο οποίο ο George Reed ήταν, και εκεί, ο απεσταλμένος του Crane, ως τοπικός αντιπρόσωπος του US Public Housing Administration. Η Ελλάδα ήταν το δεύτερο σημαντικό παγκόσμιο πείραμα υποστηριζόμενης αυτοβοήθειας και ο Reed ο μοναδικός άνθρωπος στον κόσμο που είχε πραγματική εμπειρία στην πρώτη απόπειρα στο Ponce. Οι διαπραγματεύσεις που προηγήθηκαν της αποστολής του Reed στην Ελλάδα, από τη μια με τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη, από την άλλη με τους ανώτερους του Crane στο Housing and Home Finance Agency, και τελικά το ότι ο Reed αφήνει τα εκεί καθήκοντα του για να έρθει στην Ελλάδα μια εποχή που το προσωπικό ήταν ελάχιστο, φανερώνουν το πόσο κρίσιμο θεωρήθηκε το όλο εγχείρημα. Φυσικά όλη αυτή η πίεση για να βοηθηθεί η Ελλάδα στο θέμα της στέγασης είχε να κάνει με το υπαρκτό σοβαρό ελληνικό στεγαστικό πρόβλημα με τους εκατοντάδες κατεστραμμένους οικισμούς. Ήταν όμως εξαρχής εξαιρετικά σαφές σε όλους τους Αμερικανούς συμβούλους και ειδικούς που έλαβαν μέρος στο ελληνικό πείραμα, ότι αυτό που αναμένονταν από το όλο εγχείρημα δεν ήταν μόνο η αποκατάσταση των κατεστραμμένων οικισμών αλλά κάτι πολύ πιο κεντρικό: η ανάσχεση της υπαρκτής κομμουνιστική απειλής, η εσωτερική σταθεροποίηση, και τελικά η ομαλή ένταξη της Ελλάδας στον παγκόσμιο μεταπολεμικό καπιταλισμό. Αυτό είναι απολύτως ξεκάθαρο στα λεγόμενα του George Speer, του τρίτου συμβούλου, που αντικατέστησε και συνέχισε το έργο του Reed από τον Νοέμβριο του 1949, στην συνδιάσκεψη που οργάνωσε η Επιτροπή Στέγασης της Αμερικανικής Γερουσίας, τον Μάρτιο του 1963, με τίτλο Study of International Housing, στην οποία εξάλλου οι περισσότεροι ομιλητές συμφωνούν ότι η Αμερικανική παροχή βοήθειας στη στέγαση είναι ένα από το πιο δυνατά όπλα ενάντια στις εσωτερικές και εξωτερικές κομμουνιστικές επιρροές.

Το τετραετές σχέδιο της ECA/G, όπως παρουσιάζεται στην έκθεση του Speer, στόχευε στη δημιουργία «μιας οικονομίας οικοδόμησης κατοικιών, δημόσιων και ιδιωτικών, που θα μπορούσε να παραγάγει κατοικίες με ρυθμό περίπου 50.000 τον χρόνο». Παρότι ο εξαιρετικά φιλόδοξος αυτός στόχος δεν επιτεύχθηκε (από την ECA/G), «είχε αρχίσει να γίνεται ολοένα και περισσότερο ξεκάθαρο», διηγούνταν ο Speer, «πως η αποκατάσταση μιας αυτό-σεβόμενης [self-respecting] και αυτό-υποστηριζόμενης [self-supporting] Ελλάδας θα εκπορεύονταν από μια ελπίδα και προσδοκία ότι η [ιδιωτική] ενέργεια και η πρωτοβουλία μπορούσαν να πετύχουν ένα αυξανόμενο βιοτικό επίπεδο». Και, η «συστηματική πρόοδος στην αποκατάσταση των κατοικιών που είχαν πληγεί από τον πόλεμο άρχισε να αναγνωρίζεται ως απαραίτητη για τη δημιουργία αυτής της ελπίδας», παρατηρούσε.

Ήδη από το 1947 όμως ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης, ο οποίος δούλεψε σκληρά στην ανοικοδόμηση των αγροτικών οικισμών και ήταν εξάλλου πλήρως θετικός στην Αμερικανική βοήθεια (αυτό μαρτυρούν και τα γράμματα του στον Crane όπου τον παρακαλεί να μεσολαβήσει ώστε να παραμείνει ο Reed για περισσότερο διάστημα στην Ελλάδα), φαίνεται ότι για την Αθήνα και τα άλλα μεγάλα αστικά κέντρα, είχε εισηγηθεί το ΚΗ’ Ψήφισμα το οποίο στην ουσία παρείχε διευκολύνσεις σε όσους ήθελαν να ανοικοδομήσουν ιδιωτικά, να το κάνουν. Το ερώτημα που έθεσε η έρευνα ήταν καταρχήν ποια ήταν η άποψη των Αμερικανών συμβούλων για το Ψήφισμα και τα αποτελέσματα του και δεύτερον, αν θα μπορούσαμε να συγκρίνουμε τις δύο στεγαστικές πολιτικές. Η έρευνα έδειξε ότι η πρώτη αντίδραση των Αμερικανών συμβούλων ήταν αποδοκιμαστική, όμως  στη συνέχεια τα αποτελέσματα των ελληνικών πολιτικών προώθησης του ιδιωτικού συμφέροντος στον οικοδομικό τομέα, φάνηκε να τους ικανοποιούν. Χαρακτηριστικά, το 1955, όταν κλήθηκε από την Εθνική Κτηματική Τράπεζα της Ελλάδος (μετά από σύσταση του Δοξιάδη) να διατυπώσει απόψεις για το στεγαστικό πρόβλημα της χώρας και να προτείνει κατευθύνσεις για μια εθνική στεγαστική πολιτική, ο Crane υποστήριξε το δικαίωμα της ελληνικής οικογένειας να «αποφασίζει αφ’ εαυτής το είδος, τον χρόνον και τον τόπον της κατασκευής». Η ελληνική οικογένεια, παρατήρησε ο Crane «αξιοποιεί κατά τον καλλίτερον τρόπον τα χρήματα εφαρμόζουσα κάθε οικονομίαν εις την κατασκευήν, έχει την ικανοποίησιν της συμμετοχής εις την κατασκευήν. Έχει την υπερηφάνειαν και την χαράν της κατασκευής και ιδιοκτησίας της οικίας».

Καθώς για την αμερικανική εξωτερική πολιτική ήταν τελικά πιο σημαντικό να διαφυλαχθεί η αξία της αυτο-προσπάθειας, και της «αξιοπρεπούς» [decent] ζωής από τα να παραχθεί η εικόνα της «αξιοπρεπούς» κατοικίας, η στάση των έμπειρων Αμερικανών συμβούλων απέναντι στο ΚΗ’ Ψήφισμα γίνεται όλο και πιο θετική όπως φανερώνουν πρώτα η έκθεση του Crane και έπειτα μια έκθεση που συντάσσει το 1957 ο σύμβουλος Barton N. Jenks. Εξάλλου, η εισήγηση του Speer, το 1963 στο Study of International Housing δίνει έναν περισσότερο ανοικτό ορισμό της αυτοβοήθειας στη στέγαση. Πρώτα από όλα, η μορφή της βοήθειας δεν είναι προκαθορισμένη, και δεν περιορίζεται στην παροχή υλικών, εξοπλισμού, ή τεχνικών συμβουλών αλλά συμπεριλαμβάνει «ανάπτυξη μιας στεγαστικής πολιτικής, προγραμμάτων, νομοθεσίας και συχνά την παροχή πιστώσεων» έτσι ώστε οι οικογένειες να μπορέσουν να βελτιώσουν τις κατοικίες τους βασισμένες «σε δικές τους προσπάθειες». «Η υποστηριζόμενη αυτοβοήθεια βρίσκεται να έχει ένα ευρύ φάσμα εφαρμογών» από απλές βελτιώσεις λάσπο-καλύβων μέχρι την κατασκευή σύγχρονων αστικών κατοικιών, εξηγούσε ο Speer. Έτσι, αναδρομικά, η Εισηγητική Έκθεση για το ΚΗ’ Ψήφισμα, δεν προκαλεί πια αίσθηση για το πρώιμο –πραγματικά εξαιρετικά πρώιμο– ενδιαφέρον της για το ήθος της αυτοβοήθειας: «Η παρώθησις της ιδιωτικής πρωτοβουλίας εις την ανοικοδόμησιν θα έχη ως αποτέλεσμα […] την μείωσιν της ανάγκης της Κρατικής παρεμβάσεως αλλά θα εξασφαλίση και την συμβολήν των χρηματικών κεφαλαίων και της προσωπικής εργασίας των ιδιωτών εις την ανοικοδόμηση».

Η προσωπική εργασία για την ιδιόκτητη στέγη έγινε στα αλήθεια ένα ιδανικό που συγκρότησε την ελληνική ταυτότητα και καθόρισε την ελληνική οικονομία μέχρι πολύ πρόσφατα. Έχουμε όμως διερευνήσει αρκετά τη γενεαλογία της; Μήπως πέρα από τις, εξάλλου πολύ σημαντικές και χρήσιμες συζητήσεις που έχουν παραχθεί, που συνδέουν την ελληνική επιθυμία (και τους ιδιαίτερους τρόπους υλοποίησης αυτής της επιθυμίας) για ιδιοκατοίκηση με την τοπική ιδιαιτερότητα, την ελληνική κοινωνία και οικονομία εννοούμενη ως παραδοσιακή, «προ-καπιταλιστική», δεμένη με το εθιμοτυπικό της ελληνικής οικογένειας, κοκ., θα πρέπει να εξετάσουμε και τη διεθνή συγκυρία; Τελικά, η ιστορία της επιρροής του αμερικανικού ενδιαφέροντος στη διαμόρφωση των ελληνικών πολιτικών στέγασης αλλά και των (ιδιότυπων) εκδοχών αυτοστέγασης είναι μια σύνθετη ιστορία στην οποία δύσκολα θα βρούμε σχέσεις αιτίας-αιτιατού.

Δημοσιοποίηση και διάχυση των αποτελεσμάτων της έρευνας

Μια πρώτη δράση για τη δημοσιοποίηση της έρευνας ήταν η διοργάνωση της Ημερίδας Έρευνας «Πολιτικές (αυτό-)στέγασης : Ελληνικό μεταπολεμικό κράτος και η Αμερικανική παροχή βοήθειας» η οποία έλαβε χώρα στην αίθουσα «Κ. Θ. Δημαράς» του Ιστορικού Αρχείου ΕΚΠΑ (Σκουφά 45, Κολωνάκι), στις 25 Σεπτεμβρίου 2018, μεταξύ 03:45μ.μ. και 08:00μ.μ. Η Ημερίδα περιλάμβανε δύο συνεδρίες. Στην πρώτη συνεδρία ομιλητές ήταν οι  Κώστας Σκολαρίκος, Ιστορικός, Δρ. Παντείου Πανεπιστημίου, Μαρία Βασιλείου, Υ.Δ. ΕΚΠΑ, και η ερευνήτρια. Ο κ. Σκολαρίκος άνοιξε τη συζήτηση με μια γενική ιστορική εποπτεία της περιόδου εμμένοντας ιδιαίτερα στο Δόγμα Τρούμαν και τις συνέπειες του. Η κ. Βασιλείου συζήτησε το ιδεολογικό περιεχόμενο του αμερικανικού μοντέλου της υποστηριζόμενης αυτοβοήθειας, στην εισήγηση της με τίτλο «’Καλλιεργώντας’ πολίτες , ‘χτίζοντας’ έθνη».  Η ερευνήτρια εξέθεσε τα συμπεράσματα της έρευνας της στην εισήγηση της με τίτλο «Ο ρόλος Αμερικανών συμβούλων για ζητήματα στέγασης στη διαμόρφωση της ελληνικής στεγαστικής πολιτικής».  Το τέλος της συνεδρίας ακολούθησε συζήτηση. Στη δεύτερη συνεδρία ομιλητές ήταν οι Μιχάλης Λεφαντζής, Δρ. ΕΚΠΑ, αρχιτέκτονας μηχανικός στο ΥΠΠΟ, Παύλος-Μαρίνος Δελλαδέτσιμας, καθηγητής Χαροκόπειου Πανεπιστημίου, και Παναγιώτης Τουρνικιώτης, καθηγητής Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο ΕΜΠ. Ο Μιχάλης Λεφαντζής μίλησε για την «λαϊκή αυτοστέγαση και το οικοπεδεμπόριο» τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Ο κ. Δελλαδέτσιμας έκανε μια επισκόπηση των επίσημων πρακτικών σχεδιασμού του χώρου κατά την περίοδο της Ανασυγκρότησης και τη δεκαετία του ’50 ενώ ο κ. Τουρνικιώτης μίλησε για τη δημόσια και ιδιωτική στέγαση στη μεταπολεμική Αθήνα. Στο τέλος αυτής της συνεδρίας έγινε μια γενικότερη συζήτηση με τη συμμετοχή του κοινού.

Σε συνέχεια αυτής της Ημερίδας, δημοσιεύτηκαν τα συμπεράσματα της έρευνας στο ηλεκτρονικό αρχιτεκτονικό περιοδικό Archetype.gr. Το άρθρο με τίτλο «‘Η πραγματικά σπουδαία εμπειρία’ της ελληνικής Ανοικοδόμησης. Διαβάζοντας τις αμερικανικές αναφορές», αναρτήθηκε στις 24/10/2018 (https://www.archetype.gr/blog/arthro/i-pragmatika-spoudaia-empiria-tis-ellinikis-anikodomisis-diavazontas-tis-amerikanikes-anafores). Η δημοσίευση είχε αμέσως μεγάλη ανταπόκριση και έλαβε θετικά σχόλια από διακεκριμένους μελετητές.

 

Η Κωνσταντίνα Κάλφα είναι ιστορικός της αρχιτεκτονικής, με μεταπτυχιακές σπουδές στην ιστορία, θεωρία και φιλοσοφία του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού (2011) και Διδάκτωρ (Ε.Μ.Π) στην ιστορία και κριτική της αρχιτεκτονικής από το 2015. Έχει διδάξει την ιστορία και θεωρία της αρχιτεκτονικής στα Πανεπιστήμια Κύπρου και Θεσσαλίας και στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών. Στις δημοσιεύσεις της περιλαμβάνονται τα «Where the Spell is Chanted», Architecture and Culture, τχ.3/2015, σ. 315-325 και «On Creatively Destructing», Rethinking Marxism, τχ.26/2014, σ. 581-591. Από τον Αύγουστο 2017 συμμετέχει στο ερευνητικό έργο Systems and the South: Architecture in Development, που διοργανώνει η ομάδα The Aggregate Architectural History Collaborative.

Academia.edu

 

 

 

 

 

  • Κάλφα Κ (2019), Αυτοστέγαση τώρα! Η αθέατη πλευρά της αμερικανικής βοήθειας στην Ελλάδα. Αθήνα: Futura

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  • Κalfa, Κ, M Papavasileiou (2018 -εκκρεμεί η δημοσίευση), ‘La maison de Iannis Xenakis pour F.B. Mâche à Amorgos: une réalisation par correspondance’. Στο Paris-Athènes 1945-1975, Le double voyage. Aθήνα: École Française d’Athènes.
  • Κάλφα, Κ (2016) ‘Ο χώρος των γιατρών: Ιατρικές αναφορές στον χώρο (18ος-19ος αιώνας)’. Στο Γ Παρμενίδης (επιμ.) Έρευνα στην Αρχιτεκτονική. Σχεδιασμός-Χώρος-Πολιτισμός (Eτήσια περιοδική έκδοση), 3: 518-537.
  •  Kalfa, K (2015) ‘Where the Spell is Chanted (Fallacies of Contemporary Architectural Discourses)’. Architecture and Culture: Into the Hidden Abode, architecture and production, 3 (3): 315-325, DOI: 10.1080/20507828.2015.1082055 (Μέρος του ευρύτερου project INDUSTRIES OF ARCHITECTURE).
  • Kάλφα, K, Π Πύλα, και Π Φωκαΐδης (2014) Treasured Microcosms: Cyprus in the Global Milieu, Circa 1960. Λευκωσία: Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λευκωσίας.
  • Kalfa, K (2014) ‘On Creatively Destructing’. Rethinking Marxism: A Journal of Economics, Culture & Society, 26 (4): 581-591, DOI: 10.1080/08935696.2014.947764.
  • Kalfa, K (2012) ‘Visualizations of Athens. The Case of Kleanthis-Schaubert’s Plan’. Στο H Heynen & J Gosseye (επιμ.), Proceedings of the 2nd International Conference of the European Architectural History Network, 121-125. Βέλγιο: Contactforum.