Cultures and Cultural Production

«Η οικονομική σκέψη στην αρχαϊκή Ελλάδα: η περίπτωση του Πινδάρου και του Βακχυλίδη»

Στεργίου Γιάννα

ΈρευναΣύντομο ΒιογραφικόΔημοσιεύσεις

Συνοπτική Περιγραφή της Έρευνας

Στόχος της έρευνάς μου είναι να προσφέρω μια νέα προσέγγιση στις επινίκιες ωδές του Πινδάρου και του Βακχυλίδη βασισμένη σε μια μεθοδολογία που προέρχεται από την οικονομική ανθρωπολογία και τη μαρξιστική λογοτεχνική θεωρία. Μέσο βιοπορισμού και των δύο ποιητών, του Πινδάρου και του Βακχυλίδη, ήταν η κατά παραγγελία σύνθεση επινίκιων ωδών προς τιμή νικητών σε αθλητικούς αγώνες (Ίσθμια, Πύθια, Ολυμπιακούς και Νέμεα). Οι νικητές προέρχονταν πάντοτε από την τάξη των αριστοκρατών και πολύ συχνά ήταν τύραννοι. Η αριστοκρατική κοινωνία είχε αρχίσει να απομακρύνεται σημαντικά από το ομηρικό πρότυπο, καθώς η κοινωνία στην οποία ζούσαν είχε μία ρευστή οικονομική δομή, στην οποία συνυπήρχε μία μορφή ενσωματωμένης οικονομίας με στοιχεία οικονομίας της αγοράς. Η ευρεία χρήση νομισμάτων, όσο και η νέα τάξη των εμπόρων που άρχισε να κάνει την εμφάνισή της, μετέβαλαν σημαντικά την παλαιά κατάσταση. Είναι σημαντικό να δούμε τα ποιήματα μέσω αυτού του διπλού συστήματος, προκειμένου να αντιληφθούμε την ιδεολογική τους απόκλιση και να ανιχνεύσουμε τον τρόπο προσαρμογής τους στη νέα πραγματικότητα. Η ποίηση του Βακχυλίδη μένει προσκολλημένη στην παλαιά οικονομία,όπως αυτή εκφράζεται στον Όμηρο και άρα ακολουθεί τους κανόνες της οικονομίας δώρων. Για τον Βακχυλίδη ο πλούτος του πάτρωνα,όπως επίσης και το ίδιο το ποίημα δεν είναι πράγματα, αλλά η έκφραση των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων με αφορμή τα αντικείμενα. Για τον Πίνδαρο όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά, καθώς ο ποιητής φαίνεται να έχει προσαρμοστεί στην νέα κατάσταση, στην οποία το χρήμα είναι αυτό που ορίζει και διαμορφώνει τις ανθρώπινες σχέσεις.

H άποψη ότι ο πινδαρικός κόσμος είναι από οικονομικής πλευρά όμοιος με τον ομηρικό, όπως υποστηρίζεται στο σημαντικότερο βιβλίο για την οικονομία του Πινδάρου (Leslie Kurke, The Traffic in Praise: Pindar and the Poetics of Social Economy. Myth and Poetics Series. Ithaca: Cornell University Press, 1991) δε φαίνεται να είναι απολύτως εφαρμόσιμη στις πινδαρικές ωδές. Θεωρώ ότι στην ποίηση του Πινδάρου δεν εξαλείφονται τα χαρακτηριστικά του εμπορεύματος, που αποδίδονται στις επί πληρωμή ωδές, με την επιφανειακή παρουσίασή τους ως δώρα, αλλά μάλλον καταδεικνύεται αυτή τη συνύπαρξη της οικονομίας της αγοράς και της οικονομίας δώρων. Υποστηρίζω ότι μια ολιστική άποψη μιας πλήρως ενσωματωμένης οικονομίας ισχύει μόνο για τον Βακχυλίδη. Η ποίησή του είναι πιο υπάκουη στις ιδεολογικές αρχές της ελίτ που αποστρεφόταν την τάξη των εμπόρων. Παράλληλα θα διερευνήσω τις αιτίες που ωθούν τον Βακχυλίδη να μένει σιωπηλός για τις νέες οικονομικές συνθήκες που βίωνε. Η ανάλυση των ωδών αφιερωμένων στον πανίσχυρο Ιέρωνα και στους Εμμενίδες, που υμνούν τόσο ο Πίνδαρος όσο και ο Βακχυλίδης, θα αναδείξει τη λειτουργία της ποίησης ως ιδεολογικό μηχανισμό προπαγάνδας για λογαριασμό της αριστοκρατικής τάξης. Το πιο κρίσιμο ερώτημα όμως αφορά στην ίδια τη λειτουργία της ποίησης και πώς αυτή κατορθώνει την αυτονομία της ακόμη κι όταν είναι επί πληρωμή και χρησιμοποιείται ως εργαλείο προπαγάνδας.

Η Γιάννα Στεργίου είναι Διδάκτωρ Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στην αρχαΪκή λυρική ποίηση, την οικονομία της αρχαίας Ελλάδας, τη σχέση ποίησης και πατρωνίας, καθώς και τη σημασία της πρώτης εμφάνισης του νομίσματος στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Διδάσκει στο αρχαία ελληνικά Ιόνιο Πανεπιστήμιο και εργάζεται ως επιστημονικό προσωπικό στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα του Ανοικτού Πανεπιστημίου “Δημόσια Ιστορία”. Έχει, επίσης, διδάξει στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, καθώς επίσης και στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου. Συμμετείχε σε διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα ως ερευνητικό προσωπικό με τίτλο “The Bacchae Project” που χρηματοδοτήθηκε από το Edinburgh Institute of Advanced Studes.

  • Gianna Stergiou, “Pindar and the Aeginetan virtues: naturalizing money, Greece and Rome 67.1. 2020, 28-42
  • Gianna Stergiou, “Isthmian Two: commodity or gift”, Greece and Rome, 67.1, 2020, 43-53.