The Study of the Human Past

«Τσιγάρα με φίλτρο… Επιχειρηματικές στρατηγικές, τεχνολογικές αλλαγές και οργανωτικές καινοτομίες στην ελληνική βιομηχανία τσιγάρων, 1945-1973»

Μπέτας Θανάσης

ΈρευναΗμερίδαΣύντομο ΒιογραφικόΔημοσιεύσεις

Συνοπτική Περιγραφή της Έρευνας

Στις αρχές της πρώτης δεκαετίας μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο εμφανίζεται στη διεθνή αγορά για πρώτη φορά ένα νέο καπνιστικό προϊόν, το τσιγάρο με φίλτρο, απόρροια μάλλον των ανησυχιών που διατυπώνονται έντονα από διάφορους φορείς υγείας αυτή την εποχή και αφορούν τις επιβλαβείς επιπτώσεις του καπνίσματος. Η διάδοσή του μεταπολεμικά φαίνεται πως αποτέλεσε το έναυσμα για τεχνολογικές αλλαγές στη βιομηχανία τσιγάρων. Οι μεγάλες αμερικανικές και ευρωπαϊκές βιομηχανίες τσιγάρων επιδόθηκαν σε μια νέα φάση εκσυγχρονισμού: ανανέωση του μηχανολογικού εξοπλισμού, -με σημαντικότερη καινοτομία τις μηχανές παραγωγής τσιγάρων με φίλτρο- αλλά και υιοθέτηση νέων μεθόδων οργάνωσης της παραγωγής και της εργασίας στο σύνολό της.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις που παρατηρούνται στον κλάδο της βιομηχανίας τσιγάρων στην Ευρώπη μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς και το αυξημένο επιχειρηματικό ενδιαφέρον για την επιστημονική διαχείριση της εργασίας φαίνεται πως προκάλεσαν την αναβάθμιση του ρόλου των «ειδικών» που είχαν ως αντικείμενο μελέτης τις συνθήκες εργασίας, την υγεία και ασφάλεια στους χώρους εργασίας. Η έννοια των μετρήσεων, των καταγραφών, των συστηματικών μελετών και ταξινομήσεων του εργατικού δυναμικού από τους «ειδικούς», καθώς επίσης και το ζήτημα της πρόληψης για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία μέσα στους εργασιακούς χώρους, συνδέεται με το αίτημα για αύξηση της παραγωγικότητας και «επιστημονική οργάνωση της εργασίας».

Στην Ελλάδα, οι μεγάλες βιομηχανίες τσιγάρων έχοντας γνώση των αλλαγών που συντελούνται στον κλάδο σε διεθνές επίπεδο αυτή την εποχή, επιδίωξαν να αναβαθμίσουν τον τεχνολογικό και μηχανολογικό τους εξοπλισμό. Προμηθεύτηκαν νέα μηχανήματα, με κυριότερα τις φιλτρομηχανές, προκειμένου να ανταποκριθούν στα νέα δεδομένα και στις νέες καπνιστικές συνήθειες που είχαν ξεκινήσει στην Ευρώπη λίγο νωρίτερα, με τη δημιουργία ενός νέου τύπου τσιγάρου: του τσιγάρου με φίλτρο. Παράλληλα, αναζήτησαν και αυτές μεθόδους επιστημονικής οργάνωσης της εργασίας προκειμένου να επιτευχθεί η αύξηση της παραγωγικότητας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ο ρόλος και ο λόγος των «ειδικών» -μηχανικών, τεχνικών συμβούλων, συμβούλων επιχειρήσεων και ιατρών εργασίας- που έχουν ως αντικείμενο τους όρους, τις συνθήκες εργασίας, την υγεία και ασφάλεια στους χώρους εργασίας, μοιάζει να αναβαθμίζεται.

Στο προτεινόμενο ερευνητικό έργο θα επιχειρήσουμε να προσεγγίσουμε, μέσα από μια συγκριτική οπτική μεταξύ των εργοστασίων τσιγάρων της Ελλάδας και των καπνοβιομηχανιών άλλων χωρών, το ζήτημα των επιπτώσεων που προκαλεί η εισαγωγή της νέας τεχνολογίας και οι οργανωτικές μεταβολές στη διαμόρφωση των επαγγελματικών ειδικοτήτων και στη συγκρότηση των κοινωνικών σχέσεων στο χώρο παραγωγής. Η διερεύνηση των στάσεων, των λόγων και των πρακτικών των «ειδικών», καθώς και των εργαζομένων και των επαγγελματικών σωματείων, γύρω από τα θέματα που θίχτηκαν παραπάνω, αποτελεί επίσης ένα ζήτημα που θα μας απασχολήσει.

Ημερίδα

«Τεχνολογικές και οργανωτικές μεταβολές στην ελληνική καπνοβιομηχανία κατά τον 20ο αιώνα»

Παρασκευή 6 Μαρτίου 2020
Τόπος διεξαγωγής: Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ
(Σκουφά 45, Κολωνάκι)

Η ημερίδα πραγματοποιείται στο πλαίσιο της έρευνας με τίτλο «Τσιγάρα με φίλτρο… Επιχειρηματικές στρατηγικές, τεχνολογικές αλλαγές και οργανωτικές καινοτομίες στην ελληνική βιομηχανία τσιγάρων, 1945-1973» η οποία χρηματοδοτήθηκε από το Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες (ΚΕΑΕ) για το έτος 2019.


Πρόγραμμα

15.00-16.30, Α΄ συνεδρία

Προεδρείο/σχολιασμός: Λήδα Παπαστεφανάκη

Χρήστος Καραμπάτσος, Η γοητεία του Αυτόματου: Οι καπνοβιομήχανοι, οι εργάτες, οι ιστορικοί και η πρώτη εισαγωγή «αυτόματων» μηχανών στην ελληνική σιγαροποιία (1890-1920)

Νίκος Αλέξης, Η πρώτη εκμηχάνιση της ελληνικής σιγαροποιίας: από την ανάδυση του ζητήματος των μηχανών στην πολιτική των αποζημιώσεων

Συζήτηση

16.30-16.45, Διάλειμμα

 

16.45-18.45, Β΄ συνεδρία

Προεδρείο/σχολιασμός: Σωκράτης Πετμεζάς

Θανάσης Μπέτας, Τσιγάρα με φίλτρο. Η βιομηχανία τσιγάρων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Νίκος Λεωνιδάκης, Μεταξύ κράτους και αγοράς, θεάσεις της μεταπολεμικής κρατικής  χρηματοδότησης στον κλάδο του καπνού

Ευφροσύνη Ρούπα, H οικονομική σημασία των κυτίων σιγαρέτων και η επίδρασή τους στην ελληνική συσκευασία και γραφιστική

Συζήτηση

18.45-19.00, Διάλειμμα

 

19.00-20.30, Γ΄ συνεδρία

Προεδρείο/σχολιασμός: Ευγενία Μπουρνόβα

Γιάννης Στογιαννίδης, Αρχειακά ερωτήματα για την ιστορία του τσιγάρου: διαφήμιση και υγεία

Χρήστος Στεφανόπουλος, Πολλαπλές θεωρήσεις και αναθεωρήσεις για τη σχέση καπνίσματος καρκίνου μετά τον πόλεμο, 1950-1970

Συζήτηση

 

21.00, Λήξη εργασιών ημερίδας

 

Συμμετέχοντες

Νίκος Αλέξης, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Χρήστος Καραμπάτσος, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής, Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών/Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας

Νίκος Λεωνιδάκης, Υποψήφιος Διδάκτορας Ιστορίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Θανάσης Μπέτας, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής, Κέντρο Έρευνας για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες & Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων

Ευγενία Μπουρνόβα, Καθηγήτρια, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών, ΕΚΠΑ

Λήδα Παπαστεφανάκη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας & Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών/Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας

Σωκράτης Πετμεζάς, Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας & Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών/Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας

Ευφροσύνη Ρούπα, Ιστορικός εφαρμοσμένων τεχνών

Χρήστος Στεφανόπουλος, Υποψήφιος Διδάκτορας Κοινωνιολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Γιάννης Στογιαννίδης, Ιστορικός, Μεταδιδακτορικός Ερευνητής Πανεπιστημίου Δυτ. Αττικής

 


Πρόγραμμα Ημερίδας (PDF)

Αφίσα Ημερίδας (JPG)

Ο Θανάσης Μπέτας γεννήθηκε στον Βόλο το 1977. Αποφοίτησε από το τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. Συνέχισε μεταπτυχιακές σπουδές στη νεότερη και σύγχρονη ιστορία στα πανεπιστήμια Sussex της Μ. Βρετανίας και Πανεπιστήμιο Κρήτης από το οποίο έλαβε μεταπτυχιακό δίπλωμα ειδίκευσης. Απέκτησε το διδακτορικό του δίπλωμα στην οικονομική και κοινωνική ιστορία με την εκπόνηση της διδακτορικής διατριβής που φέρει τον τίτλο «Καπνοβιομηχανία Ματσάγγου εν Βόλω, 1918-1972. Εργασία και επιβίωση στον Βόλο»  -με υποτροφία από το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Ηράκλειτος ΙΙ- από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Έχει εργαστεί σε ερευνητικά προγράμματα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και του Πολιτιστικού Ιδρύματος του Ομίλου Πειραιώς, καθώς επίσης και στο Διεθνές Κέντρο Κοινωνικής Ιστορίας ( Άμστερνταμ, Ολλανδία). Είναι μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Οικονομικής Ιστορίας, του Ελληνικού Δικτύου για την Ιστορία της Εργασίας και του Εργατικού Κινήματος, της Πορτογαλικής Εταιρείας Οικονομικής και Κοινωνικής Ιστορίας και της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας Βόλου.

 

 

Επιλεγμένες δημοσιεύσεις

  • Thanasis Betas, “From the Tobacco Shop to the Cigarette Factory: Technological Changes, Gender and Surveillance in a Greek Cigarette Firm in the Early 20th Century”, Advances in Historical Studies, 5 (2016), pp. 49-62.
  • Thanasis Betas, “Unequal pay for equal work. Gendered pay systems and wages in the Greek tobacco industry, 1920-1970”, International Conference”, 38th Meeting Gender in Economic and Social History, 16-17.11.2018, University of Lisbon, Lisbon.
  • Thanasis Betas, “Cairo, Athens, Salonika. Strikebreaking and anti-labour employers’ and state’s practices in the tobacco industry in the earlier twentieth century”, International Conference, “Industrial vigilantism, strikebreaking and patterns of anti-labour violence, 1890s-1930s”, 23-24.10.2018, Oxford Centre for European History, University of Oxford, Oxford.
  • Thanasis Betas, “There were some women workers whose hands were working even faster than the machines…’’ Between tradition and modernization; female labour in the Greek cigarette industry, 1920-1970”, 2nd European Labour History Network, 2-4.11.2017, Université Paris Nanterre –  Université Paris 1 Pantheon Sorbonne, Paris.
  • Thanasis Betas, “Modernization of machines, technological and organizational changes on labour and management of workforce in the European and Greek cigarette industry, 1950-1970”,  3rd International Conference in Economic and Social  History Labor History, “Production, markets, relations policies (from the late Middle ages to the early 21st century)”, 24-27.5.2017 University of Ioannina, Ioannina.