Cultures and Cultural Production

«Καλλιτεχνική έρευνα στην Ελλάδα, από τη δεκαετία του 1990 ως τα χρόνια της κρίσης»

Ρίκου Ελπίδα, Κωνσταντίνου Κατερίνα

ΈρευναΔράσειςΣύντομο ΒιογραφικόΔημοσιεύσεις

Συνοπτική Περιγραφή της Έρευνας

Οι πρόσφατες εξελίξεις γύρω από την καλλιτεχνική έρευνα στην Ελλάδα αποτελούν το επίκεντρο της έρευνας. Πρόκειται για μια θεωρητική και μεθοδολογική συμβολή στο σχετικά νέο αυτό πεδίο, που προσελκύει διεθνές ενδιαφέρον γύρω από την ιστορία του και τις προοπτικές του, μεταξύ άλλων και λόγω του ρόλου του στην πολιτισμική παραγωγή αξιών. Συνεπώς, αυτή η επίκαιρη έρευνα φιλοδοξεί να καταγράψει το κοινωνικό φαινόμενο, το οποίο παραμένει ως σήμερα ελλιπώς καταγεγραμμένο και υποτυπωδών αναλυμένο.

Ο σχετικά πρόσφατος όρος «καλλιτεχνική έρευνα» που αναφέρεται σε ερευνητικές δραστηριότητες, οι οποίες υιοθετούνται από καλλιτέχνες για την παραγωγή καλλιτεχνικού έργου, έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό. Η ερευνητική πρόταση απαντά ακριβώς σε αυτό το ενδιαφέρον για την καλλιτεχνική έρευνα και τους τρόπους με τους οποίους αυτή σχετίζεται με τις νέες τάσεις στην τέχνη, ενώ δίνει έμφαση στην κριτική που αναπτύσσεται γύρω από τα επιστημολογικά και τα πολιτικά θέματα που ανακύπτουν από την διάδοση της. Η καταγραφή της καλλιτεχνικής έρευνας στην Ελλάδα δεν μπορεί παρά να λάβει υπόψιν της ότι για κάποιους συνδέεται με το καινοτόμο πνεύμα των καλλιτεχνών, ενώ για άλλους αποτελεί υποπροϊόν των νεοφιλελεύθερων ανταγωνιστικών σχέσεων στα πεδία παραγωγής γνώσης, που μπορεί να συντελέσει, μακροπρόθεσμα, στον περιορισμό της καλλιτεχνικής ελευθερίας και την διαμόρφωση μιας νέας «ακαδημαϊκής» τέχνης.

Η έρευνα εστιάζει στην περίοδο από το 1990 έως σήμερα, οπότε εντοπίζεται σημαντική ανάπτυξη της καλλιτεχνικής έρευνας στην Ελλάδα, κυρίως μέσα από καλλιτεχνικές πρωτοβουλίες που δανείζονται στοιχεία από τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες για την παραγωγή καλλιτεχνικού έργου. H τάση αυτή ενισχύεται από τις συνεργασίες μεταξύ Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών κατά την περίοδο της «κρίσης» και από το διεθνές ενδιαφέρον για την σύγχρονη Ελληνική καλλιτεχνική παραγωγή. Ταυτόχρονα, η καλλιτεχνική εκπαίδευση, στην Ελλάδα, καλείται να στηρίξει την καλλιτεχνική έρευνα και αντίστοιχα να προσαρμόσει και να ανανεώσει περαιτέρω το περιεχόμενο των προγραμμάτων σπουδών.

Η έρευνα συνδυάζει έννοιες και εργαλεία από την ανθρωπολογία και την ιστορία της τέχνης, με σκοπό να καταγράψει και να αναλύσει την καλλιτεχνική έρευνα στην Ελλάδα. Η μεθοδολογία και τα προσδοκώμενα αποτελέσματα, συνοψίζονται ως εξής: 1) η δημιουργία ενός αρχείου σχετικών καλλιτεχνικών έργων, καλλιτεχνών και εκθέσεων, 2) ο σχεδιασμός και η ανάπτυξη μιας διαδικτυακής πλατφόρμας με σκοπό τη συγκέντρωση του ερευνητικού υλικού, 3) η ενημέρωση της Διεθνούς Βάσης Δεδομένων για την Καλλιτεχνική Έρευνα με παραδείγματα από την Ελλάδα με σκοπό την ανάδειξη της καλλιτεχνικής έρευνας, 4) η συγκριτική ανάλυση τεσσάρων παραδειγμάτων καλλιτεχνικών ερευνών, μέσω συμμετοχικής παρατήρησης και συζητήσεων με τους καλλιτέχνες, 5) η συγγραφή ενός επιστημονικού άρθρου και η δημοσίευση του σε σχετικό διεθνές περιοδικό με κριτές, 6) η διοργάνωση μιας ημερίδας, όπου θα συζητηθούν τα αποτελέσματα της έρευνας μεταξύ καλλιτεχνών, επιστημόνων και θεωρητικών από την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Οι μεθοδολογικές επιλογές, οι θεωρητικές αναζητήσεις, οι μελέτες περίπτωσης και τα έργα προς τεκμηρίωση θα προσφέρουν ένα συγκροτημένο υπόβαθρο για την μελέτη των τάσεων της καλλιτεχνικής έρευνας στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, συμβάλλοντας στην κατανόηση της σύγχρονης καλλιτεχνικής δημιουργίας και του θεσμικού της πλαισίου. Εντέλει, η έρευνα αυτή θα επαναδιατυπώσει ερωτήματα σχετικά με την δημιουργικότητα, την διεπιστημονικότητα και την συνεργασία στην επιστημονική και την καλλιτεχνική έρευνα, στην εκπαιδευτική και πολιτική τους.

Μια σειρά διαλέξεων γύρω από την καλλιτεχνική έρευνα διοργανώθηκε στο TWIXTlab με σκοπό να αποτυπώσει ενδεικτικά όψεις του φαινομένου στην Ελλάδα σήμερα. Στο πλαίσιο της καταγραφής της καλλιτεχνικής έρευνας προσκεκλημένοι εικαστικοί καλλιτέχνες μιλούν για το έργο τους απαντώντας σε ερωτήματα σχετικά με τους τρόπους παραγωγής και αναπαράστασης της γνώσης, καθώς και τους τρόπους αντιμετωπισής της καλλιτεχνικής έρευνας στο σύγχρονο καλλιτεχνικό, εκπαιδευτικό και πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο στην Ελλάδα, σήμερα.

 

 

 

 

 

 


ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

 

Α’ Κύκλος
  • Μαριλένα Αλιγιζάκη | Σάββατο 23 Μαρτίου, 12:00-14:00
  • Campus Novel | Σάββατο 30 Μαρτίου, 12:00-14:00
  • Σοφία Γρηγοριάδου | Σάββατο 6 Απριλίου, 12:00-14:00
  • Φωτεινή Γουσέτη | Σάββατο 13 Απριλίου, 12:00-14:00
  • Αλέξης Φιδετζής | Σάββατο 11 Μαΐου, 12:00-14:00
  • Νατάσα Μπιζά | Σάββατο 18 Μαΐου, 12:00-14:00
  • Νίνα Παππά | Σάββατο 1 Ιουνίου, 12:00-14:00
  • Εύα Γιαννακοπούλου | Σάββατο 8 Ιουνίου, 12:00-14:00

 

Β’ Κύκλος
  • Μέντη Μέγα | Σάββατο 5 Οκτωβρίου, 12:00 -14:00
  • Νίκος Παπαδόπουλος και Κώστας Χριστόπουλος | Σάββατο 12 Οκτωβρίου, 12:00 -14:00
  • Βασίλης Νούλας και Κώστας Τζημούλης | Σάββατο 19 Οκτωβρίου, 12:00 -14:00
  • Τζένη Μαρκέτου | Σάββατο 2 Νοεμβρίου, 12:00 -14:00
  • Μαρία Παπαδημητρίου | Σάββατο 9 Νοεμβρίου, 12:00 -14:00
  • Γιάννης Παππάς | Κυριακή 24 Νοεμβρίου, 12:00 -14:00
  • Ελένη Τζιρτζιλάκη | Σάββατο 30 Νοεμβρίου, 12:00 -14:00

Η Ελπίδα Ρίκου σπούδασε κοινωνιολογία (Πάντειο Πανεπιστήμιο), κοινωνική ψυχολογία (D.E.A. και Doctorat, Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Παρίσι), κοινωνική ανθρωπολογία (D.E.A., Université Paris V-Sorbonne, Παρίσι) και εικαστικές τέχνες (Σχολή Καλών Τεχνών Αθήνας). Εχει διδάξει σε διάφορα πανεπιστήμια από το 1998 (Πάντειο Πανεπιστήμιο, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο). Από το 2007 ως το 2017 δίδαξε Ανθρωπολογία της Τέχνης στο Τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης της Ανώτατης Σχολής Καλών Τεχνών της Αθήνας, ενώ μεταξύ 2011 και 2013 δίδαξε επίσης στο Μεταπτυχιακό Εικαστικών Τεχνών του Τμήματος Εικαστικών Τεχνών της ίδιας σχολής. Εχει επιμεληθεί τον τόμο Ανθρωπολογία και Σύγχρονη Τέχνη (Αλεξάνδρεια, 2013) και την μετάφραση του βιβλίου του Marc Augé Για μια ανθρωπολογία των σύγχρονων κόσμων (Aλεξάνδρεια, 1999) και έχει συνεπιμεληθεί την μετάφραση του βιβλίου του Alfred Gell Τέχνη και Δράση (Μ.Ι.Ε.Τ., υπό έκδοση), δύο τόμους με κείμενα και έργα καλλιτεχνών και κοινωνικών επιστημόνων που αφορούν την αξία (Αξία, νήσος,2018), τον ήχο και τη φωνή (Φωνές/Fones, νήσος, 2016) και το αφιέρωμα του περιοδικού Field.A journal of socially engaged art criticism στην έρευνα μεταξύ τέχνης και ανθρωπολογίας (2018). Εχει δημοσιεύσει άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά, συλλογικούς τόμους, καταλόγους τέχνης και εφημερίδες. Από το 2010 προτείνει και συντονίζει καλλιτεχνικά projects με διεπιστημονικό χαρακτήρα, στα οποία συμμετέχει και η ίδια ως ανθρωπολόγος και εικαστικός (το καλλιτεχνικό, εκπαιδευτικό και ερευνητικό project ΤWIXTlab, μαζί με την Σ.Γρηγοριάδου και τον Γ.Σαμαντά, το διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα «Μαθαίνοντας από την ντοκουμέντα», σε συνεργασία με την Ε.Γιαλούρη, κά.)

 


Η Κατερίνα Κωνσταντίνου είναι ιστορικός τέχνης με μεταπτυχιακές σπουδές στην Επιμέλεια Εκθέσεων. Είναι υποψήφια διδάκτορας του Τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν στην τομή των πεδίων της σύγχρονης τέχνης, της ανθρωπολογίας και της αρχαιολογίας. Έχει συμμετάσχει σε πλήθος ερευνητικών προγραμμάτων. Έχει εργαστεί για μουσεία και πολιτιστικούς οργανισμούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Έχει συμμετάσχει σε συνέδρια και κείμενά της έχουν δημοσιευτεί σε συλλογικούς τόμους, καταλόγους εκθέσεων και περιοδικά. Τα τελευταία χρόνια συνεργάζεται στενά με καλλιτέχνες σε διάφορα πρότζεκτ που εμπλέκουν ερευνητικές μεθόδους και πρακτικές με τις διαδικασίες παραγωγής της σύγχρονης τέχνης.

 

 

Επιλεγμένες Δημοσιεύσεις

Βιβλία (επιμέλεια, εισαγωγή)
  • 2018, «Αξία» (σε συνεργασία με τους Ε. Γιαλούρη, Α.Λαμπρόπουλο).Αθήνα: νήσος
  • 2016, «Φωνές/Fonés»(σε συνεργασία με τον Π.Πανόπουλο). Αθήνα: νήσος. (Συλλογή κειμένων και έργων των Αθανασίου, Αλιγιζάκη, Αντωνάκη, Αρβανίτη, Γιαλούρη, Γκλίνου, Γρηγοριάδου, Ερράντες, Ζήκα, Ξαγοράρη, Καρατζαφέρη, Κονδυλάτου, Κωβαίου, Μπαϊρακτάρη, Μπήτου, Μπουμπάρη, ΝτεΛαννουά, Πανόπουλου, Παππά, Παπουτσάκη, Ραυτοπούλου, Ρεμούνδου, Ρεμύ, Ρίκου, Σαμαντά, Σαραφείδου, Σιαφά, Σκλαβενίτη, Στεφάνου, Χαβιαρά, Χαραλάμπους. Περιλαμβάνει μετάφραση κείμενου του Ζ.Λ.Νανσύ)
  • 2013, «Ανθρωπολογία και Σύγχρονη Τέχνη». Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια. (συλλογή κειμένων/συγγραφείς: J.Clifford, J.Coote, H.Foster, A.Gell, P.Gow , G.Marcus, H.Morphy, F.Myers, J.Overing, J.Weiner. Σε μετάφραση των Β.Ιακώβου, Ε.Καρρά, Π.Μαρκέτου, Δ.Σαραφείδου, Β.Σπυροπούλου, Α.Τσίγκα)
Βιβλία (επιστημονική επιμέλεια μετάφρασης, εισαγωγή)
  • (υπό δημοσίευση).   Gell, Α.,«Τέχνη και Δράση» (1η εκδ.1998). (σε συνεργασία με τον Π.Πανόπουλο), (Μετάφραση: Π.Μαρκέτου). Αθήνα: Εκδόσεις  Μ.Ι.Ε.Τ.
  • 1999, Ωζέ, Μ.,«Για μια ανθρωπολογία των σύγχρονων κόσμων» (1η εκδ.1994). (Μετάφραση: Δ.Σαραφείδου), Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια. (περιλαμβάνει συνέντευξη του Μ.Ωζέ στην Ε.Ρίκου)
Κεφάλαια Βιβλίων
  •  (υπο δημοσίευση).«Contemporary Art and ‘Difficult Heritage’.Three case studies from Athens.» (σε συνεργασία με την Ε.Γιαλούρη). Στο E.Solomon (επιμ.). Contested Antiquity, Indiana University Press.
  • 2014, «When the ‘dematerialization of the art object is taken to an extreme’:Notes on‘materiality’s relevance to the anthropology of contemporary art.». Στο Bampilis T. & P. ter Keurs (ed.),Social Matter(s).Anthropological Approaches to Materiality. Οξφόρδη, Νέα Υόρκη: Berghah Books, σ.183-192.
  • 2012, «Η σύγχρονη τέχνη – της ανθρωπολογίας». Στο Ε.Γιαλούρη (επιμ.) «Υλικός πολιτισμός. Η ανθρωπολογία στη χώρα των πραγμάτων», Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, σ. 151-170.
Άρθρα, αφιερώματα σε επιστημονικά περιοδικά
  • 2018, «The Art of Research Practices between Art and Anthropology» (επιμέλεια ειδικού τεύχους σε συνεργασία με την Ε.Γιαλούρη). FIELD.A Journal of Socially Engaged Art Criticism. Special issue (autumn) (Περιλαμβάνει κείμενα των T.Fillitz, T.Ingold, G.Marcus, R. Sansi, A.Schneider,E.Rikou, C.Wright, E.Yalouri)
  • 2017, «Learning from documenta. A research project between art and anthropology» (σε συνεργασία με την Ε.Γιαλούρη). Στο On Curating 33, Special Issue on documenta, N. Buurman και D.Richter (eds), σ.132-138.
  • 2016, «Crisis as Art: Young Artists Envisage Mutating Greece (σε συνεργασία με την Η.Χαβιαρά). Στο Visual Anthropology Review, Special Issue: «Uncertain Visions. Crisis, Ambiguity and Visual Culture in Greece» (επιμέλεια Κ.Καλαντζής), vol.32, issue 1, σ.47-60.